Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Stefan Witold Alexandrowicz Katedra Stratygrafii i Geologii Regionalnej AGH Kraków
Maria Łanczont Zakład Geografii Fizycznej i Paleogeografii UMCS Lublin

Osady i malakofauna nadzalewowej terasy niskiej potoku Olszanka (Pogórze Przemyskie)

Zlewnia Olszanki leży w części wschodniej Pogórza Przemyskiego, na obszarze międzyrzecza Sanu i Wiaru. Poza odcinkiem dolnym dolina tej rzeki jest ułożona poprzecznie w stosunku do struktur podłoża fliszowego. Obszar odznacza się dużą energią rzeźby: powierzchnia wierzchowinowa, odpowiadająca pogórskiemu poziomowi częściowego zrównania wznosi się do 400-450 m n.p.m., dno doliny przy ujściu znajduje się na wysokości 205 m n.p.m. Wśród czwartorzędowych osadów zalegających w niższych partiach stoków znaczną rolę odgrywają lessy, tworzące mniejsze i większe płaty.
System teras w dolinie Olszanki jest dobrze rozwinięty. Występują osady rzeczne różnego wieku budujące terasy: wysoką o wysokości względnej 40-50m, średnią 20-30 m i niską 7-15 m oraz system stopni w dnie doliny o wysokości względnej od 0,5 do 6 m. Terasa niska ma postać wąskich listew w strefach podstokowych; jest ona wiązana z okresem zlodowacenia wisły (Gucik, Wójcik 1982, Watycha 1964). Nowe przesłanki do zagadnienia wieku tej terasy wynikają z analizy profilu odsłaniającego się na lewym brzegu rzeki między Olszanami i Rokszycami (ryc. 1).


Ryc. 1 Szkic geologiczny odsłonięcia nadzalewowej terasy niskiej potoku Olszanka i interpretacja stratygraficzna profilu
(objaśnienia w tekście)
Cokół skalny terasy (1), zbudowany ze zwietrzałych w części stropowej margli krzemionkowych (turon-senon), znajduje się około 1 m poniżej poziomu wody w korycie potoku. Pokrywa akumulacyjna, o miąższości 7,5 m, w całym przekroju wykazuje obecność malakofauny. W wykształceniu pokrywy terasowej można wyodrębnić 5 podstawowych ogniw sedymentacyjnych. Od dołu są to:
  • seria aluwialna (2) złożona ze żwirów dobrze obtoczonych, większych głazów o średnicy do 0,5 m oraz piasków gliniastych skupionych w podłużnych soczewkach;
  • dwudzielna seria mułków piaszczysto-ilastych: oliwkowoszarych (3a) i przeławiconych pakietami żwirowymi, żółtawoszarych (3b). Mułki warstwy 3b w północnej części odsłonięcia zalegają bezpośrednio na cokole skalnym. W stropie omawianej serii ostro zaznacza się powierzchnia erozyjna (4);
  • warstwy: żwirowo-piaszczysta z głazami o średnicy 0,2-0,3 m, z węgielkami drzewnymi i detrytusem wapiennym (5a) oraz tłoku żwirowego (5b1), zwieńczonego warstewką piaszczystą (5b2);
  • osad pylasto-piaszczysty facji madowej (6) z poziomem nagromadzenia substancji humusowej do 0,8% w stropie (gleba kopalna)
  • osad pylasto-piaszczysty (7) typu deluwialnego, zwietrzały.
W osadach omawianej terasy występują dwa zespoły mięczaków. Pierwszy z nich został znaleziony w mułkach (warstwa 3). Obejmuje on 10 gatunków ślimaków, a liczebność okazów jest bardzo duża, zwłaszcza w dolnej części warstwy 3a. W kolejności uporządkowanej według ilości skorupek są to: Pupilla muscorum, Clausilia dubia, Vallonia tenuilabris, Trichia hispida, Columella columella, Vertigo parcedentata, Succinea oblonga elongata, Arianta arbustorum, Cochlicopca lublrica i Euconulus fulvus. Jest to zespół typowy dla plejstoceńskich lessów, odznaczający się dość znacznym zróżnicowaniem, stosunkowo dużą ilością taksonów i obecnością gatunków o ograniczonej tolerancji klimatycznej; dwa ostatnie z wymienionych występują pospolicie w osadach holocenu. Charakterystyczny jest także dominujący udział skorupek Pupilla, przy znikomym udziale Succinea. Skład tego zespołu wskazuje na klimat odpowiadający fazie interpleniglacjalnej lub stosunkowo chłodnemu interstadiałowi piętra wisły. Dobrze mu odpowiada asocjacja malakologiczna stwierdzona w lessach vistuliańskich w pobliskim Zalesiu Jej dominującymi składnikami są Succinea oblonga elongata i Trichia hispida a towarzyszą im liczne okazy Columella columella, Clausilia dubia i Lymnaea truncatrula oraz pojedyncze - Pupilla muscorum i Euconulus fulvus. Przedstawiony skład fauny wykazuje wyraźną stabilność w osadach reprezentujących znaczny odcinek czasu.
Drugi zespół fauny występuje w żwirach i utworach pylasto-piaszczystych (5, 6), pokrywających wspomniane mułki. Cechuje się on dużą różnorodnością a zarazem małą liczebnością okazów, reprezentujących poszczególne gatunki. Stosunkowo liczne są skorupki ślimaków wodnych (Lymnea peregra), a wśród lądowych na szczególną uwagę zasługuje obecność: Perforatella bidentata, Perforatella incarnata, Aegopinalla pura, Vitrea contracta, Vitrea diaphana, Discus perspectivus, Discus ruderatus, Cochlodina laminata, Cochlodina orthostoma, Macrogastra latestriata, Vestia turgida, Vallonia pulchella, Daudebardia rufa i Carpathica calophana (gatunek nie notowany w osadach czwartorzędowych). Nieznaczną domieszkę stanowią ślimaki lessowe, występujące na wtórnym złożu (Succinea oblonga elongata). Omawiana fauna cechuje środowisko zacienione o wilgotnym lub bardzo wilgotnym podłożu oraz stosunkowo ciepły, oceaniczny klimat. Jest to asocjacja typowa dla holoceńskiego optimum klimatycznego.
W laboratorium Zakładu Geografii Fizycznej i Paleogeografii UMCS w Lublinie datowano metodą TL trzy próbki (mgr Jarosław Kusiak). Uzyskane daty (ryc. 1) wskazują na vistuliański wiek materiału budującego terasę.
Przesłanki geologiczne oraz opisana sekwencja zespołów malakofauny mogą posłużyć do interpretacji stratygraficznej omawianego profilu terasy nadzalewowej.
Początek formowania pokrywy aluwialnej należy wiązać z najniższym odcinkiem piętra wisły; żwiry wczesnoglacjalne wypełniły rynnę erozyjną, wyciętą w fazie pogłębiania dolin na Pogórzu, w okresie przejściowym interglacjał/glacjał (Alexandrowicz, Łanczont 1995). Od około 70 ka BP (dolny pleniglacjał) powstawały mułki facji równiny zalewowej z fauną mięczaków typu "lessowego", której skład sugeruje warunki klimatyczne peryglacjalne chłodne, ale nie ekstremalne. W drugim etapie sedymentacji mułkowej (interpleniglacjał ?) zaznaczyły się epizody wzmożonej działalności rzeki, na co wskazuje obecność w nich wkładek żwirowych; dochodziło wtedy do bocznej migracji koryta, o czym świadczy półka erozyjna wycięta w kredowych marglach.
Całkowicie odmienny zespół malakofauny zawiera seria osadów aluwialnych, zalegających na powierzchni erozyjnej ścinającej mułki akumulacji peryglacjalnej. Malakocenoza ta, cechująca się obecnością ciepłolubnych gatunków leśnych, dobrze odpowiada holoceńskiej fazie atlantyckiej. Ostra erozyjna granica widoczna w stropie mułków tłumaczyć może brak w profilu ewentualnych osadów młodovistuliańskich. Wydaje się, iż te procesy erozyjne i akumulację aluwiów w facji korytowej można wiązać z ożywieniem powodzi w wilgotnym okresie na początku optimum klimatycznego holocenu. W tym czasie stanowiska w dolinach karpackich rejestrują liczne wielkie wylewy wód rzecznych, dowody przerzutów koryt i ożywienia procesów osuwiskowych (Starkel 1993). Później rozpoczęła się akumulacja w facji powodziowej, której towarzyszyło pogłębianie koryta. Ślady gleby kopalnej w stropie mady wskazują na stabilizację powierzchni i warunki sprzyjające pedogenezie. Wyżej występują osady stokowe, zwietrzałe wskutek współczesnych procesów glebowych.
Otrzymane wyniki pozwalają wskazać, że terasa niska Olszanki jest formą o złożonej genezie i zróżnicowaną pod względem wieku. Jej trzon tworzą aluwia peryglacjalne reprezentujące starszą część zlodowacenia wisły, a część stropową budują osady rzeczne z fazy atlantyckiej, wskazujące na znaczną agradację w tym okresie. Czynnikiem wspierającym ten proces nadbudowy dna doliny były uwarunkowania lokalne: badane stanowisko jest położone w bliskim sąsiedztwie (poniżej) wylotu dolinki bocznej potoku o dużym spadku oraz w obrębie przewężenia doliny głównej.
Natomiast w dolinie Krzeczkowskiego Potoku, największego dopływu Olszanki terasa niska z ciągłą serią peryglacjalnych osadów rzecznych i stokowych reprezentuje w całości okres zimny. Wyodrębniają się wczesnoglacjalne aluwia z fauną brörupu oraz serie osadów gruzowych soliflukcyjnych i pylastych eolicznych z młodszych stadiałów piętra wisły (Alexandrowicz, Łanczont 1995).
Główną formą w obrębie den dolinnych w zlewni Olszanki jest terasa tzw. rędzinna o wysokości 4-5 m. Fauna znaleziona w obrębie żwirów i mady budujących tę formę w dolinie Krzeczkowskiego Potoku reprezentuje jeden zespół charakterystyczny dla karpackich siedlisk leśnych w okresie przejściowym faz atlantyckiej i subborealnej (Alexandrowicz, Łanczont 1995).

Literatura
Alexandrowicz S.W., Łanczont M. 1995, Loesses and alluvia in the krzeczkowski Stream Valley in Przemyśl environs (SE Poland). Annales UMCS, sect. B, 50, Lublin, 29-50.
Gucik S., Wójcik A 1982, Objaśnienia do Mapy Geologicznej Polski, ark. Przemyśl, Kalników. Wyd. Geol., Warszawa; 3-91.
Starkel L. 1993, Paleogeografia Polskich Karpat w późnym vistulianie i wczesnym holocenie. Annales UMCS, sect. B, 48, Lublin; 253-261.
Watycha L. 1964, Budowa geologiczna okolic Birczy, Olszan i Rybotycz. Wyd. Geol., Warszawa; 5-114.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14