Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Andrzej Bluszcz Instytut Fizyki Politechnika Śląska Gliwice
Małgorzata Pietrzak Instytut Geografii Uniwersytet Jagielloński Kraków

Stratygrafia osadów pyłowych z profilu "Łazy" na Pogórzu Wiśnickim
Analiza osadów w dnach dolin pogórskich umożliwia poznanie ewolucji rzeźby obszarów, gdzie prowadzona była intensywna gospodarka rolna już od neolitu. Zastosowanie różnych metod - datowania osadów metodą TL, OSL oraz 14C, analiza uziarnienia, określenie zawartości węgla organicznego, odwołanie się do źródeł historycznych i dokumentacji archeologicznej, pozwala ocenić wielkość zmian w krajobrazie wywołanych rolniczą działalnością człowieka oraz umożliwia wyróżnienie faz intensyfikacji procesów morfogenetycznych. Do badań wybrano podcięcie erozyjne położone w dnie doliny Kubaleńca (będącego dopływem Starej Rzeki uchodzącej do Wisły). Zlewnia Kubaleńca położona jest w obrębie Pogórza Wiśnickiego, a profil "Łazy" znajduje się 5 km na południowy-wschód od Bochni. Cztery wiercenia stanowiły podstawę rozpoznania budowy dna doliny. Dolina wycięta jest w osadach mioceńskich. Stanowią je warstwy chodenickie złożone z gruboławicowych iłów z wkładkami margli, tufitów i gipsów. Podłoże mioceńskie okryte jest pyłowymi utworami lessopodobnymi, których miąższość nie przekracza 5,5 m.
Analizowany profil "Łazy" (7,2 m) budują odwapnione pyły lessopodobne o małej zawartości substancji organicznej, podścielone ponad metrowej miąższości warstwą żwirów złożonych z lokalnego materiału. W stropie rozwinięta jest gleba brunatna deluwialna. Miąższość osadów lessopodobnych poniżej profilu glebowego wynosi 4 m. W spągu są one stalowoniebieskie, w stropie zaś barwy żółtobeżowej charakterystycznej dla lessów. Czterometrowa warstwa pyłów wykazuje wyraźną trójdzielność. Najniższą część, o miąższości 2 m, tworzą szare pyły o jednorodnym uziarnieniu z detrytusem organicznym leżące bezpośrednio na żwirach; udział substancji organicznej maleje ku stropowi; w poziomie tym stwierdzono dwie warstwy zwęglonego drewna.
Środkową, ponad metrową sekwencję rozpoczyna kilkumilimetrowej miąższości warstwa zwęglonego drewna, powyżej której widoczne są naprzemianległe jaśniejsze i ciemniejsze, kilkumilimetrowe warstewki przechodzące ku stropowi w jednorodny utwór pylasty o całkowicie niewidocznym warstwowaniu. Uformowanie się tej rytmicznie warstwowanej sekwencji związane było z zainicjowaniem spłukiwania rozproszonego na stokach pozbawionych naturalnej pokrywy roślinnej.
Najwyższą część, o miąższości 85 cm, tworzy kilkadziesiąt (~50) warstw o subtelnie zróżnicowanym uziarnieniu i zawartości substancji organicznej. Warstwy barwy jasno-beżowej i rdzawo-żółtej to pyły o małej zawartości substancji organicznej, natomiast warstwy ciemniejsze, popielato-szare charakteryzują się zwiększoną zawartością substancji organicznej i większym udziałem frakcji ilastej. Wyraźna laminacja osadów świadczy o ich genetycznym związku ze spłukiwaniem.
W warstwie żwirowo-piaszczystej podściełającej utwory pylaste tkwią w kilku poziomach szczątki roślinne, z wyraźnie widoczną warstwą szczątków roślinnych. Kompleks ten ma cechy osadów soliflukcyjnych zazębiających się z osadami rzecznymi. Poniżej osadów żwirowo-piaszczystych na głębokości 7,2 m stwierdzono zaleganie osadów ilastych. Z rozpoznania geologicznego wiadomo, iż w dnie analizowanej doliny w odległości 50 m w górę biegu rzeki na głębokości 5,4 m występują silnie zwietrzałe łupki mioceńskie.
Z profilu pobrano 20 prób do datowań metodą TL i OSL oraz 2 próby datowano metodą 14C. W wyniku dotychczas przeprowadzonych analiz stwierdzono intensyfikację procesów morfogenetycznych w górnym plenivistulianie (TL 26,4+3,4ka; TL 23,3+2,6ka). Powiązano je z procesami deflacji i akumulacji lessu oraz tworzenia powierzchni denudacyjno-akumulacyjnych zbliżonych do "glacis". Holoceńskie fazy wzmożonej aktywności procesów morfogenetycznych potwierdzają dwie daty OSL 8,3+1,4ka oraz TL 4,9+0,5ka. Pozostałe daty dobrze korelują z wkroczeniem osadnictwa neolitycznego w obszar Pogórza (TL 7,2+0,8; OSL 6,7+1,2ka), z początkiem okresu najbardziej intensywnego zasiedlenia badanego obszaru w okresie rzymskim (14C 2,17+0,14ka) oraz osadnictwem wczesnośredniowiecznym (OSL 1,1+0,3ka: OSL 1,3+0,2ka).

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14