Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Andrej Bogucki Katedra Geomorfologii, Uniwersytet im. I. Franko, Lwów, Ukraina
Maria Łanczont Zakład Geografii Fizycznej i Paleogeografii UMCS Lublin
Józef Wojtanowicz Zakład Geografii Fizycznej i Paleogeografii UMCS Lublin
Petro Wołoszyn Katedra Geomorfologii, Uniwersytet im. I. Franko, Lwów, Ukraina

Profil czwartorzędu Krukienice na międzyrzeczu Sanu i Dniestru; jego znaczenie stratygraficzne i paleogeograficzne w świetle nowych danych
W dolinie rzeki Sieczna (dawniej Podolszyna, Podwiliszna), dopływu Wiszni w dorzeczu Sanu, w rejonie wsi Krukienice występują znane od blisko 100 lat odsłonięcia osadów zawierających tzw. żwiry mieszane, wiązane ze zlodowaceniem południowopolskim w maksymalnym zasięgu oraz pokład osadów organicznych (Friedberg 1906, Przepiórski 1938). Stanowiska tych osadów znajdują w bezpośrednim sąsiedztwie europejskiego działu wodnego (strefa wododzielna Sanu i Dniestru), które wznosi się tutaj na 305-310 m n.p.m. (ryc. 1). W nowszych opracowaniach wyodrębniono w okolicach Krukienic dwa profile oznaczone jako Krukienice I i Krukienice II, które były badane przez wielu specjalistów, w tym paleobotaników (Bojarskaja i inni 1973, Gierienczuk i in. 1972, Griczuk i Gurtowaja 1981). Ich nową interpretację stratygraficzną, opierającą się na wynikach datowań metodą TL przedstawili Butrym i inni (1988).

Ryc. 1 Położenie profilu Krukienice
1 - przypuszczalna linia maksymalnego zasięgu zlodowacenia, 2 - europejski dział wodny, 3 - profil Krukienice
Podczas rekonesansu terenowego w 1997 roku odkryto nowe, nieznane dotychczas odsłonięcia określone wstępnie jako zespół profilów Krukienice III. Są one położone po wschodniej stronie drogi Sambor-Mościska, w dolinie lewego dopływu rzeczki Sieczna. W obrębie dość dużego wyrobiska poeksploatacyjnego, w różnych jego fragmentach, zidentyfikowano i powiązano ze sobą kilka członów sedymentacyjnych osadów o różnej genezie (ryc. 2): strop odkrywki jest na wysokości 265 m n.p.m.
Ryc. 2 Litologia i stratygrafia profilu Krukienice III
16 - kierunki transportu i wartości upadu (0°) warstw
15 - powierzchnie denudacyjne i kopalne powierzchnie topograficzne
14 - gleba
13 - poziomy gleb kopalnych
12 - nasyp
11 - poziomy oglejenia
10 - szczeliny z wysychania
9 - utwór organiczny, gytiowaty,czarny
8 - utwór pylasto-piaszczysty ze żwirkami
7 - utwór pylasto-piaszczysty
6 - utwór pylasto-ilasty
5 - utwór pylasty lessopodobny
4 - glina zawłowa
3 - piaski fuwioglacjalne
2 - zlepieniec żwirowo-piaszczysty
1 - piaski drobnoziarniste rzeczne
Dolna część profilu odsłania się w zachodniej części wyrobiska (Krukienice III/1B) i są to (od dołu):
Drobnoziarniste piaski rzeczne (1) jasnobeżowe, warstwowane poziomo, lekko zdiagenezowane. Wg wstępnej ekspertyzy mineralogicznej prof. Racinowskiego jest to silnie zwietrzały materiał plejstoceński leżący na wtórnym złożu, w którym obecność znacznego udziału agregatów węglanowych wskazuje na przemieszanie składników wyjściowych osadów plejstoceńskich z pyłem pochodzącym z lokalnych skał węglanowych oraz ze starszym materiałem piaszczystym.
Piaski te ścina pakiet warstwowanych żwirów i piasków (2), silnie scementowanych węglanem wapnia i krzemionką (zlepieniec czwartorzędowy) z dużym udziałem okruchowego materiału wapiennego oraz ze żwirami skał północnych; ziarna mineralne mają otoczkę żelazistą w części dolnej i manganową w części górnej serii żwirowej. Jest to osad wysokoenergetycznej żwirodennej rzeki roztokowej. Tansport żwirów odbywał się z zachodu ku wschodowi. Następne ogniwa osadów plejstoceńskich występują we wschodniej części odkrywki (Krukienice III/1A).
Część najniższą stanowi kompleks osadów glacigenicznych (miąższość ok. 2,5 m), odsłaniających się od wysokości 234,5 m n.p.m. Są to fluwioglacjalne, skośnie warstwowane piaski różnoziarniste szare ze żwirami (3). Piaski w stropowej części są zaburzone i w postaci diapiru przebijają występującą powyżej glinę zwałową (4), reprezentowaną przez utwór piaszczysto-gliniasty, warstwowany, oglejony i zażelaziony. W jej stropie występuje ostro wyrażona powierzchnia erozyjna.
Kolejny odcinek profilu to złożony kompleks osadów (ok. 5 m) o genezie eoliczno-deluwialnej. Rozpoczyna go utwór pylasto-ilasty i pylasto-piaszczysty (5) z wyraźnymi śladami procesów pedogenicznych rangi interstadialnej. Wyżej występują dwie serie osadu pylasto-piaszczystego lessopodobnego (6, 7), laminowanego, węglanowego, zamknięte od góry powierzchniami kopalnymi od których odchodzą szczeliny, przeważnie pionowe, inkrustowane węglanami i z naciekami wodorotlenków żelaza. W stropie serii górnej wyraźnie zaznaczają się ślady iluwialnych procesów glebowych. Sądzimy, że jest to dolny odcinek profilu gleby interglacjalnej z poziomami B1 i B2.
Bezpośrednio na powierzchni denudacyjnej, ścinającej glebę zalega zdeformowana plastycznie warstwa osadu gytiowatego (8) o ciemnym, niemal czarnym zabarwieniu; próbka badana palinologicznie przez mgr A. Pidek wykazała florę wyłącznie chłodną i ubogą (trawy, turzyce, porosty, pojedynczy pyłek sosny). Na tym osadzie organicznym niezgodnie zalega pylasto-ilasty osad warstwowany o kriogenicznej strukturze. Łączna miąższość obu warstw wunosi około 1 m. W stropie zaznacza się powierzchnia erozyjna.
Najwyższa część profilu o miąższości ok. 1,7 m, obejmuje serię osadu zwietrzałego gliniasto-piaszczystego warstwowanego (10) oraz pakiet stokowej gliny piaszczystej ze żwirkami; w składzie petrograficznym żwirów zauważalna jest obecność materiału skandynawskiego. Kontakt obu tych warstw ma charakter erozyjny.
Wstępnie, po badaniach terenowych (badania laboratoryjne w toku) można profil zinterpretować następująco. Na piaskach rzecznych (1) z preglacjału (?) zalega seria osadów fluwio- i glacigenicznych (2, 3, 4) ze zlodowacenia san 2 o miąższości łącznej 5,7 m. Charakterystyczna jest obecność w tej serii zlepieńców o cementacji węglanowej. Według Drozdowskiego (1979, 1991) zlepieńce tego typu powstają pod stagnującą, martwą pokrywą lodu lodowcowego w brzeżnych partiach zagłębień subglacjalnych, prawdopodobnie w sąsiedztwie otwartych ku górze szczelin lodowych. Zlepieńce występują zwykle bezpośrednio pod gliną zwałową. W Krukienicach IIIA pod gliną a nad zlepieńcami zalegają piaski fluwioglacjalne. Glina w profilu reprezentuje typ gliny ablacyjnej i pochodzi z młodszej fazy deglacjacji. Ostra erozyjna granica widoczna w stropie zlepieńców tłumaczyć może brak ewentualnej gliny starszego poziomu. Glina zwałowa w pobliskim, odległym o około 1 km profilu Krukienice II datowana była na 521 ka BP (Butrym i inni 1988), a w profilu Siedliska, odległym o 25 km ku NW, na 506 ka BP (Łanczont 1997).
Nad osadami glacigenicznymi zalegają utwory pylaste eoliczno-deluwialne lessopodobne o miąższości 7 m. Podzielić je można na zasadnicze dwie części: dolną poniżej poziomu organicznego, gytiowatego i na część górną, powyżej tego poziomu. Określenie wieku tych dwu części utworów pylastych zależy od datowania poziomu organicznego. Przyjmujemy wstępnie, że poziom ten odpowiada wiekowo lepiej wykształconemu poziomowi organicznemu w profilu Krukienice II, który, na podstawie analiz palinologicznych, powiązany został z interglacjałem lichwińskim (mazowieckim). Konsekwencją takiego stanowiska jest datowanie dolnej części osadów pylastych na zlodowacenie san 2, a górnej na zlodowacenia odry i wisły. Wyniki ekspertyzy palinologicznej skłaniają do poglądu, że poziom gytiowaty w badanym profilu reprezentuje sam schyłek interglacjału.
W stropie utworów pylastych ze zlodowacenia san 2 występuje zdenudowana gleba (poziomy B1 i B2) o cechach gleby interglacjalnej. Potwierdzić to może powyższe założenia co do wieku dwudzielnej serii utworów pylastych.
Utwory pylaste ze zlodowacenia san 2 wykazują zróżnicowanie stratygraficzne na trzy poziomy, które mogą odpowiadać stadiałom tego zlodowacenia, młodszym od stadiału maksymalnego. Rozdzielają je interstadiały: starszy reprezentowany przez glebę kopalną i młodszy przez powierzchnię denudacyjną i związane z tą powierzchnią szczeliny wysychania. Można zauważyć, że rysujący się tu podział stratygraficzny zlodowacenia san 2 jest zgodny ze schematem stratygraficznym, opracowanym dla Polski południowo-wschodniej (Wojtanowicz 1996).
Profil Krukienice ma duże znaczenie paleogeograficzne. Jest ważny dla problemu wyznaczenia maksymalnego zasięgu zlodowacenia. Jego położenie w pobliżu europejskiego działu wodnego może przesunąć linię zasięgu do dorzecza Dniestru (ryc. 1). Rysuje się lob Dniestru, którego istnienie i kształt zdają się potwierdzać niektóre starsze badania polskich geologów (Teisseyre 1938) i zupełnie nowe dane badaczy ukraińskich (Bogucki, Wołoszym 1997).
Porównanie profilu Krukienice z profilami z okolic Przemyśla, a w szczególności z profilami Kruhel i Siedliska (Łanczont i inni 1988, Łanczont 1997) daje możliwość pełnej rekonstrukcji zdarzeń związanych z nasunięciem i deglacjają (etapami deglacjacji) lądolodu san 2 w strefie jego największego zasięgu oraz później, gdy lądolód stagnował w obrębie zapadliska podkarpackiego. Wykształcenie i stan zachowania osadów są zdeterminowane sytuacją topograficzną. O ile na zachód od Przemyśla lody strefy czołowej spiętrzały się na barierze orograficznej Karpat, to tutaj nachylenie terenu było w zasadzie proksymalne względem kierunku transgresji lądolodu, który przemieszczał się bardziej swobodnie wzdłuż południkowo zorientowanego progu Pogórza Karpackiego. Nisko położony dział wodny San-Dniestr został przekroczony przez lądolód, którego miąższość w okolicy Przemyśla musiała być znaczna, skoro grubość płatu moreny dennej zachowanej na wierzchowinie Płaskowyżu Chyrowsko-Gródeckiego wynosi 12 m.

Literatura
Bogucki A., Wołoszyn P. 1997, Glacidyslokacje w okolicach Lwowa. [W:] Seminarium terenowe "Glacjał i peryglacjał Kotliny Sandomierskiej i Przedgórza Karpat w okolicy Przemyśla". Krasiczyn, 22-24 września 1997: 10.
Bojarskaja T.D., Dobrodiejev O.P., Muratova M.V. 1973, Paleogeograficeskie uslovia nakoplenia pleistocenovykh otlożenii bliz s. Krukienicy. Vestn. Mosk. Univ., Geogr., 3, Moskva: 80-84.
Butrym J., Maruszczak H., Wojtanowicz J. 1988, Chronologia termoluminescencyjna osadów lądolodu Sanian (=Elsterian II) w dorzeczu Sanu i górnego Dniestru. Annales Soc. Geol. Poloniae, 58, Kraków: 191-205.
Drozdowski E., 1979, Deglacjacja dolnego Powiśla w środkowym Würmie i związane z nią środowiska depozycji osadów (summ.). Pr. Geogr. IGiPZ PAN, 132.
Drozdowski E. 1991, Sandstones and conglomerates formed by precipitation of CaCO3 under stagnant ice sheet. Bull. PAN, Earth Sciences, 39, 3: 254-266.
Friedberg W. 1906, Atlas Geologiczny Galicji. Tekst do zesz. 19. Akademia Umiejętności, Kraków.
Gierienczuk K.I., Diemediuk N.S., Zdieniuk M.W. 1972, Okskoje matierikovoje oledienie na zapadie Ukrainy i jego krajevyje formy. Krajevyje obrazovanija materikovykh oledienij. Moskva: 238-245.
Łanczont M. 1997, Profile of the Quaternary deposits at Siedliska (foreland of the Przemyśl Carpathians, south-eastern Poland) and its paleogeographic aspect. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica, 30, Kraków: 5-29.
Łanczont M., Pękala K., Butrym J. 1988, Stratigraphic and paleographic significance of Quaternary deposits from the Optyń Hill near Przemyśl (East Carpathians). Quatern. Stud. in Poland, 8, Warszawa-Poznań: 77-84.
Przepiórski W. 1938, Dyluwium na płaskowyżu Chyrowsko-Lwowskim, Kosmos, ser. A, 53 (2), Lwów: 182-245.
Teisseyre H. 1938, Czwartorzęd na przedgórzu arkuszy Sambor i Dobromil. Roczn. PTGeol., 13, Kraków: 2-51.
Wojtanowicz J. 1996, Litologia i stratygrafia środkowego plejstocenu w południowo-wschodniej Polsce. [W:] A. Kostrzewski (red.) Geneza, litologia i stratygrafia utworów czwartorzędowych, 2, Geografia 57, UAM, Poznań: 319-329.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14