Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Teresa Brzeźińska-Wójcik Zakład Geografii Regionalnej INoZ UMCS Lublin
Józef Superson Zakład Geologii INoZ UMCS Lublin

Wpływ neotektoniki na warunki sedymentacji osadów w dolinach rzecznych Roztocza Tomaszewskiego
Wpływ neotektoniki na warunki sedymentacji osadów w dolinach rzecznych Roztocza właściwie nie był dotychczas przedmiotem oddzielnych studiów. Pośrednio problemem tym zajmowali się geomorfologowie (Jahn 1956, Harasimiuk 1980, Buraczyński 1997), prowadząc wycinkowe badania w różnych częściach makroregionu. Wyniki przeprowadzonych w ostatnich latach wnikliwych studiów nad litologią i genezą osadów dolinnych (Superson 1996) oraz niezależnie wykonanych pomiarów morfometrycznych zmierzających do określenia intensywności młodych ruchów tektonicznych (Brzeźińska-Wójcik 1996) sugerują, że czwartorzędowa aktywność tektoniczna na Roztoczu Tomaszowskim w dużym stopniu warunkuje miejsce i sposób depozycji osadów w dolinach rzek. Interesujące wyniki dotyczą zwłaszcza północno-wschodniej części mezoregionu, obejmującej górne odcinki dolin: Wieprza i Sołokiji.
Dolina górnego Wieprza składa się z trzech odcinków, wyraźnie różniących się pod względem intensywności ruchów tektonicznych, rzeźby, wykształcenia osadów czwartorzędowych i systemu teras vistuliańskich. Górny odcinek pokrywa się z kotliną Jeziora Wieprzowego, środkowy odcinek to wąska, subsekwentna dolina, ciągnąca się od Majdanu Wielkiego do Zwierzyńca, zaś dolny odcinek tworzy północna część szerokiego Padołu Zwierzynieckiego.
Kotlina Jeziora Wieprzowego założona jest na przecięciu wiązki uskoków równoleżnikowych Jacynka-Krynice i Krasnobód-Niemirówek z południkową strefą tektoniczną Rachodoszcze-Niemirówek-Majdan Górny. W związku z tym, kotlinę ograniczają krawędzie o założeniach tektonicznych (Buraczyński, Superson 1994). Współczynnik wydłużenia zlewni kotliny oraz współczynnik krętości krawędzi (Brzeźińska-Wójcik 1996) wskazują na intensywne obniżanie zachodniej części kotliny, wzdłuż uskoku Krasnobród-Niemirówek, oraz na słabe ruchy obniżające w części południowo-wschodniej. Taki kierunek ruchów tektonicznych utrzymywał się prawdopodobnie od początku interglacjału mazowieckiego do czasów współczesnych, gdyż kotlina wypełniona jest 40 m serią osadów pochodzących z tego okresu. Osady czwartorzędowe mają w przewadze genezę jeziorną i powodziową, co także sugeruje sedymentację w warunkach obniżającego się rowu tektonicznego.
Odcinek środkowy doliny środkowego Wieprza charakteryzuje się wąskim dnem (100-300 m) i licznymi załamaniami spadku współczesnego dna doliny (Superson 1996). Załamania te nawiązują do przecinających dolinę topolineamentów, które można uznać za czytelne w rzeźbie aktywne strefy uskokowe (Harasimiuk 1980, Buraczyński, Brzeźińsk-Wójcik 1995). Aktywne strefy występują w okolicach: Majdanu Wielkiego, Jacni, Kosobud i Obroczy. Zróżnicowana ruchliwość tektoniczna tej części Roztocza powoduje, że Wieprz przepływa przez kilka bloków tektonicznych, z których jedne wykazują tendencje obniżające a inne podnoszące. Zróżnicowane ruchy tektoniczne zachodziły także w vistulianie, o czym świadczy o tym zaburzony układ powierzchni teras vistuliańskich. Największa amplituda ruchów (do 30 m) zachodziła prawdopodobnie w strefie tektonicznej Rachodoszcze-Niemirówek-Majdan Wielki. Wskazuje na to podobna i skokowa różnica powierzchni terasy środkowoplenivistuliańskiej w kotlinie Jeziora Wieprzowego a wysokością tej samej terasy w odcinku środkowym (Superson 1996). W neoplejstocenie i holocenie Roztocze podlegało ruchom podnoszącym o wartościach od 50 do 100 m (Kowalski, Liszkowski 1972), a więc 30 m amplituda ruchów tektonicznych wewnątrz roztocza jest możliwa do przyjęcia. Wymieniona strefa tektoniczna stanowi obecnie granicę pomiędzy kotliną Jeziora Wieprzowego a środkowym odcinkiem doliny górnego Wieprza.
Zróżnicowane ruchy tektoniczne miały również wpływ na typ sedymentacji czwartorzędowej w rowie tektonicznym Padołu Zwierzynieckiego (Lasowska-Wysoczańska 1979, Harasimiuk 1980). Uwarunkowania te, zachodzące w eo- i mezoplejstocenie opisał Buraczyński (1996). W vistulianie obniżające ruchy tektoniczne i klimatyczna erozja przyczyniły się do rozwoju rodziny (sekwencji) stożków napływowych, sypanych u wylotu wąskiego odcinka środkowego do Padołu Zwierzynieckiego (Superson 1996).
O ile w górnym odcinku doliny Wieprza przeważały w czwartorzędzie obniżające ruchy tektoniczne, to w asymetrycznym Padole Tomaszowskim (Jahn 1956), zwany również Padołem Sołokiji (Buraczyński 1974) lub rowem tektonicznym Sołokiji, zachodziły głownie ruchy podnoszące. Świadczy o tym niewielka miąższość osadów czwartorzędowych wynosząca tylko 20 m. Główne wypełnienie rowu stanowią eoceńskie piaski glaukonitowe (Buraczyński i in. 1992, Buraczyński, Krzowski 1994), których sedymentacja zachodziła prawdopodobnie równocześnie z obniżaniem rowu. Zróżnicowanych danych dostarczają wyliczone wskaźniki aktywności tektonicznej. Współczynnik wydłużenia dorzecza Re wskazuje na wyraźne obniżanie całego rowu, natomiast współczynnik krętości krawędzi S wyznacza strefy podlegające czwartorzędowym ruchom dźwigającym (Brzeźińska-Wójcik 1996). Wyraźnemu dźwiganiu uległa np. wschodnia część rowu wzdłuż uskoku Rachodiszcze-Niemirówek między Majdanem Górnym i Żurawcami. Dokumentuje to terasa erozyjna (Buraczyński, Gurba 1977/78).
Współcześnie, w rowie Sołokiji zachodzą zróżnicowane, blokowe ruchy tektoniczne. Przyczynia się do tego skomplikowana, zrębowa budowa rowu, która ma odbicie w zróżnicowanej rzeźbie oraz natężeniu i kierunkach ruchów tektonicznych. Wyniki aktywności tektonicznej oraz badań geologicznych i spadku współczesnego dna doliny Sołokiji wskazują na dźwiganie bloku na dziale wodnym Wieprza i Sołokiji, natomiast ruchom obniżającym ulega zapadlisko Bełżec-Teniatyska oraz rów Hrebennego, pozostałe części rowu ulegają słabym ruchom dźwigającym.
Należy podkreślić, że zróżnicowane ruchy tektoniczne bloków Roztocza miały również wpływ na zmiany hydrograficzne w badanych dolinach. Wiele faktów geomorfologicznych i geologicznych wskazuje, że kotlina Kryniczanki, kotlina Jeziora Wieprzowego i rów Sołokiji stanowiły przez znaczną część czwartorzędu jeden system hydrograficzny (Buraczyński i in. 1992, Superson 1996).

Literatura
Baraniecka M. D., 1983: Faza małopolska, kujawska i mazowiecka jako fazy tektoniczne w czwartorzędzie Polski. Materiały III Krajowego Sympozjum: Współczesne i neotektoniczne ruchy skorupy ziemskiej w Polsce, 4, Ossolineum, Wrocław: 183-193.
Brzeźińska-Wójcik T., 1996: Wpływ budowy geologicznej na rozwój rzeźby Roztocza Tomaszewskiego i Rawskiego. Praca doktorska. Arch. Bibl. Głównej UMCS, Lublin: 1 120.
Bull W. B., Mc Fadden L. D., 1977: Tectonic geomorphology north and south of the Garlock fault, California. [In:] D. O. Doehring (ed.), Geomorphology in arid regions. Binghamton symposia in geomorphology, 8: 115-138.
Buraczyński J., 1974: Zrys geomorfologii Roztocza Rawskiego. Ann. UMCS, Sec. B, 29: 47 76.
Buraczyński J., 1996: Ewolucja doliny górnego Wieprza na Roztoczu w piętrach wisły i holocenu. Ann. UMCS, Sec. B, 60, 8: 117-139.
Buraczyński J., 1997: Roztocze. Budowa - rzeźba - krajobraz. Intrograf, Lublin: 88-97.
Burzczyński J., Gurba J., 1997/78: Piaskowce batityckie w uroczysku Piekiełko na Roztoczu Tomaszowskim. Annales UMCS, Sec. B, 32/33: 219-235.
Burzczyński J., Brzeźińska-Wójcik T., Superson J., 1992: Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, arkusz Tomaszów Lubelski, 1: 50 000, Wyd. PIG (w druku).
Buraczyński J., Korzowski Z., 1994: Middle Eocen in the Sołokija graben on Roztocze Upland. Kwart. Geol., 38, 4: 739-753.
Buraczyński J., Superson J., 1994: Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, arkusz Komarów, 1: 50 000. Wyd. PIG (w druku).
Buraczyński J., Brzeźińska-Wójcik T., 1995: Rozwój doliny górnego Wieprza w vistulianie i holocenie. [w:] "Późnoczwartorzędowy rozwój rzeźby i zmiany środowiska przyrodniczego." Materiały Sympozjalne dedykowane prof. dr hab. Stefanowi Kozarskiemu. Poznań: 14-16.
Cieśliński S., Rzechowski J., 1993: Mapa geologiczna podłoża czwartorzędowego Roztocza między Tomaszowem Lubelskim a Hrebennem. [w:] M. Harasimiuk, j. Krawczuk, J. Rzechowski (red.), Tektonika Roztocza i jej aspekty sedymentologiczne, hydrogeologiczne i geomorfologiczno-krajobrazowe. Wyd. TWWP, Lublin: 38 -46.
Cieśliński S., Kubica B., Rzechowski J., 1994: Mapa geologiczna Polski 1: 200 000. Tomaszów Lubelski, Dołhobyczów. B - Mapa bez utworów czwartorzędowych. Wyd. Kartogr. Polskiej Agencji Ekologicznej S. A. Warszawa, 1996.
Harasimiuk M., 1980: Rzeźba strukturalna Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Rozpr. Hab. Wydz. BiNoZ UMCS, Lublin: 1-136.
Harasimiuk M., 1984: Rola tektoniki i litologii w ewolucji sieci dolinnej Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Przew. LVI Zjazdu Pol. Tow.Geol., 13 -15. IX. 1984 Lublin, Cz. 1: 66-68.
Jahn A., 1956: Wyżyna Lubelska. Rzeźba i czwartorzęd. Pr. Geogr. PAN, Warszawa, nr 7: 1- 453.
Kowalski W. C., Liszkowski J., 1972: Współczesne pionowe ruchy skorupy ziemskiej w Polsce na tle jej budowy geologicznej. Biul. Geol. UW, 14.
Laskowska-Wysoczańska W., 1979: czwartorzędowe ruchy pionowe brzeżnej strefy zapadliska przedkarpackiego u podnóża Roztocza. Przegl. Geol., 27, 6: 318-321.
Superson J., 1996: Funkcjonowanie systemu fluwialnego wyżynnej części dorzecza Wieprza w zlodowaceniu wisły. Rozpr. hab. Wydz. BiNoZ UMCS, Lublin: 1-280.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14