Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Elżbieta Bukowska-Jania Katedra Geografii Fizycznej Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec

Rola lodu nalodziowego we wzbogacaniu osadów proglacjalnych w węglan wapnia (na przykładzie lodowca Werenskiolda, SW Spitsbergen)
Lodowce Spitsbergenu mają złożoną strukturę termiczną (są politermalne, zwane też subpolarnymi), która umożliwia funkcjonowanie drenażu inglacjalnego i subglacjalnego także w czasie zimy (Baranowski, 1977; Pulina, 1984, 1990). Na stosunkowo płaskich lodowcach spitsbergeńskich większość wód roztopowych dociera studniami lodowcowymi do podłoża lodowca i tam kontaktuje się ze skałami łoża oraz morena denną. Następuje tam wzrost mineralizacji wód subglacjalnych (Krawczyk i in., 1990; Krawczyk, 1992). Całoroczna migracja wody w obrębie lodowców sprawia, że w czasie późnej zimy i wiosną przesącza się ona na przedpole i szybko zamarza w obrębie i na powierzchni pokrywy śnieżnej.
W strefie proglacjalnej Lodowca Werenskiolda każdej zimy powstają bardziej lub mniej rozległe pola nalodziowe. Rolę nalodzi dla procesów morfogenetycznych na Spitsbergenie opisywali Baranowski (1977), Cegła i Kozarski (1977), Drozdowski (1979), Pulina (1990).
Na początku sezonu letniego 1998 roku autorka obserwowała pola nalodziowe na przedpolu lodowca Werenskiolda. Miała także możliwość śledzenia zaniku nalodzi. Stwierdzona została obecność węglanu wapnia pomiędzy charakterystycznymi, pionowymi kryształami lodu nalodziowego. Sugeruje to jego kriochemiczną genezę, jako minerału krystalizującego w wyniku zamarzania wód subglacjalnych. Znaczenie procesu kriochemicznego opisanego przez Pulinę (1990) ujawniło się podczas zaniku płatów lodu nalodziowego. Na fluwioglacjalnych osadach piaszczysto-żwirowych (z wysepkami bardziej drobnoziarnistago materiału) stwierdzono warstewkę węglanów.
Krystaliczny węglan wapnia powstał w wyniku zamarzania wód subglacjalnych o podwyższonej mineralizacji wypływających w kilku miejscach na przedpolu Lodowca Werenskiolda. Wysokie temperatury powietrza w lipcu i sierpniu sprawiły, że lód nalodziowy stopniał. Na osadach podścielających go pozostała 2-3 cm grubości warstewka "zlepionych" kryształów. Ów "kożuch" stanowi źródło węglanów dla osadów proglacjalnych. Model przemieszczania węglanów prezentuje.
Kriochemiczne wzbogacanie fluwioglacjalnych i morenowych osadów proglacjalnych wydaje się być niezwykle ważnym procesem, niedocenionym dotychczas we współczesnej literaturze. Jest to najprawdopodobniej główne źródło wzbogacania osadów wodnolodowcowych (oraz starszych morenowych) w pierwotny węglan wapnia.
Proces ten został niedoceniony także w klasycznych opracowaniach obejmujących genezę węglanu wapnia w środowisku glacjalnym (por. Fairchild i in., 1994). Wysoka zawartość węglanu wapnia w przepuszczalnych sandrowych osadach proglacjalnych jest wynikiem intensywnego procesu kriochemicznego w obrębie lodu nalodziowego (Bukowska -Jania, Pulina, 1998).

Podziękowania Wyrazy wdzięczności kieruję do Prof. Mariana Puliny za długie dyskusje terenowe na przedpolu Lodowca Werenskiolda. Badania na Spitsbergenie były możliwe jako część projektów badawczych: grant KBN 6PO4E 016 10 w zakresie hydrologii i dynamiki lodu oraz badań własnych Wydziału Nauk o Ziemi (BW 9/98) w zakresie dróg migracji węglanu wapnia w obrębie strefy marginalnej lodowca spitsbergeńskiego.

Literatura
Baranowski, S., (1977): Subpolarne lodowce Spitsbergenu na tle klimatu tego regionu. Acta Univ. Wratisl., 393, Wrocław, 157.
Bukowska -Jania, E., M. Pulina, (1998): Problemy hydrochemiczne i kriochemiczne w rejonie Bornego Sulinowa (Pomorze Zachodnie). [w:] A. Kostrzewski (Red.) Rzeźba i Osady Czwartorzedowe Obszarów Współczesnego i Plejstoceńskiego Zlodowacenia Półkuli Północnej. Wydawnictwo UAM, Ser. Geografia, 58, 29-49.
Cegła, J., S. Kozarski, (1977): Sedimentary and geomorphological consequences of the occurrence of naled sheets on the outwash plain of the Gaas Glacier, Soerkappland, Spitsbergen. Acta Univ. Wratisl., 387, Results of investigations of the Polish Scientific Spitsbergen Expeditions 1970-1974, 2, 63-84.
Drozdowski, E., (1979): Deglacjacja Dolnego Powiśla w środkowym wurmie i związane z nią środowiska depozycji osadów. Prace Geogr., IG PAN, 132, 103.
Fairchild, I., L. Bradby, B. Spiro (1994): Reactive carbonate in glacial systems: a preliminary synthesis of its creation, dissolution and reincarnation. [w:] M. Deynoux, J.G. Miller, E. Domack, N. Eyles, I.J. Fairchild and G.M. Young (Red.), Earth's Glacial Record, Cambridge University Press, 176-192.
Krawczyk, W.E., (1992): Chemical characteristics of water circulating in the Werenskiold Glacier (SW Spitsbergen). Proceedings of the 2nd International Symposium of Glacier Caves and Karst in Polar Regions, Sosnowiec, 65-80.
Krawczyk, W.E., M. Pulina, P. Głowacki, (1990): Hydrochemical diurnal cycle on the turn of summer and autumn in the Glacier River of Werenskiold Glacier, SW Spitsbergen. Polar session Periglacial Phenomena of Western Spitsbergen. Spitsbergen Geographical Expeditions of Maria Curie-Skłodowska University, Lublin, 189-202.
Pulina, M. (1984): The effects of the cryochemical processes in the glaciers and permafrost in Spitsbergen. Polish Polar Res., 5 (3-4), 137-163.
Pulina, M. (1990): Geomorphological effects of the cryochemical process, Quaestiones Geographicae, 13/14 (1987/1988), Poznań, 99-112.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14