Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Dariusz Ciszewski Instytut Ochrony Przyrody PAN Kraków

Erozja zanieczyszczonych metalami ciężkimi osadów korytowych w wyniku przejścia fali powodziowej
Koncentracje metali ciężkich w osadach dennych rzek mogą zmieniać się w cyklu dobowym lub rocznym, a także mogą pozostawać w bardziej lub mniej ścisłym związku jedynie z nieregularnie powtarzającymi się wezbraniami. Jakkolwiek znanym faktem jest, że wezbrania te powodują erozję drobnoziarnistych, najsilniej zanieczyszczonych osadów dna koryta, to jednak ich wpływ na wysokość koncentracji metali ciężkich jest bardzo rzadko udokumentowany, w znacznym stopniu z powodu braku odpowiednich danych o wysokości tych koncentracji przed wezbraniem.
Istniejące dane o wysokości koncentracji metali ciężkich uzyskane w IX-X 1993 dla rzeki Białej Przemszy, która prowadzi zanieczyszczone wody z kopalni rud Zn-Pb w Bukownie na Wyżynie Śląskiej, pozwoliły na ich porównanie z koncentracjami metali oznaczonych w próbkach pobranych w tych samych 12 punktach, w 3 seriach w: VIII 1997, XI 1997 i III 1998. Skutkiem ekstremalnej powodzi jaką zanotowano w 1 połowie lipca 1997 r. (przy ujściu do Przemszy 61 m3/s) znaczna część związanych z osadami metali ciężkich została wyniesiona poza obręb badanego 40 kilometrowego odcinka biegu rzeki. Świadczy o tym ok. 3 krotne zmniejszenie się przeciętnego zanieczyszczenia koryta rzeki Zn, Cd i Pb we frakcji <1 mm. Znacznie większy, ponad 5 krotny, jest natomiast spadek koncentracji Mn w tej frakcji.
Po przejściu fali powodziowej obserwuje się w badanym okresie (VIII `97 - III `98) tendencje do wzrostu koncentracji wszystkich badanych pierwiastków do poziomu sprzed powodzi. Najwyraźniejszy, statystycznie istotny jest wzrost Me koncentracji Mn. Charakterystyczny jest wzrost koncentracji maksymalnej oraz zwiększenie się zakresu koncentracji wszystkich pierwiastków (pomiędzy 25 i 75 percentylem) wskutek wzrostu tych wartości w pobliżu kopalni. Najszybszy przyrost koncentracji w najwyżej położonym 15 km odcinku wynika zarówno ze stałego zrzucania zanieczyszczonych wód dołowych z kopalni jak i zwiększenia się średnich przepływów tych wód w ostatnich 2 latach. Skutkiem tego jest erozja zgromadzonych w dnie doliny poniżej miejsca zrzutu wód z kopalni nawet 2 metrowej grubości drobnoziarnistych silnie zanieczyszczonych osadów. Na pozostałym odcinku zaznacza się wolniejszy wzrost koncentracji w okresie VIII `97 - XI `97. Natomiast wskutek wezbrania w II `98, w dolnym biegu Białej Przemszy nastąpił spadek koncentracji Zn, Cd i Pb w osadach dennych zarejestrowany w czasie poboru prób w III `98.
Przykład wpływu kolejnych wezbrań na Białej Przemszy na zanieczyszczenie osadów korytowych metalami ciężkimi wskazuje, że w silnie zanieczyszczonym systemie rzecznym wezbrania, nawet ekstremalne powodują stosunkowo krótkotrwały spadek ich koncentracji i w ciągu 1 roku może nastąpić przywrócenie poprzedniego poziomu zanieczyszczenia. Bardzo duże wezbrania z jednej strony wyprzątają zanieczyszczone osady w dół rzeki ale z drugiej strony powodują dostawę metali wskutek erozji zanieczyszczonych osadów pozakorytowych. Bardziej efektywne w usuwaniu zanieczyszczeń w dół rzeki są wezbrania przeciętnych rozmiarów i większej powtarzalności. Należy jednak zauważyć, że wpływ wezbrań różnej wielkości na wysokość koncentracji metali ciężkich w osadach korytowych zmienia się na różnych odcinkach biegu rzeki. Skutki wezbrań w korycie Białej Przemszy pozwalają sądzić, że pozostanie ono silnie zanieczyszczone przez wiele dziesiątków lat po zakończeniu eksploatacji.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14