Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Agnieszka Czajka Katedra Geomorfologii Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec

Geneza i struktura osadów powodziowych strefy międzywala Wisły na przedpolu Karpat
Celem przeprowadzonych badań było poznanie cech litologicznych strefy mięadzywala równiny zalewowej oraz próba rekonstrukcji warunków sedymentacji osadów powodziowych ze szczególnym uwzględnieniem wałów przykorytowych. Prace prowadzono w dolinie Wisły w Mętkowie, 13 km poniżej ujścia Przemszy. Na badanym odcinku rzeka ma charakter meandrujący. Holoceńskie dno doliny leży tutaj na wysokości 223 m n.p.m. Koryto osiąga szerokość 40-50 m i ok. 5-7 m głębokości.
Przed rozpoczęciem budowy wałów przeciwpowodziowych wody wezbraniowe Wisły rozlewały się na całej szerokości równiny zalewowej. Dno doliny pokryte było licznymi, różnowiekowymi paleomeandrami. Zmiany biegu Wisły, które zaszły w czasie ostatnich stu lat są prawie wyłącznie wynikiem prac regulacyjnych. Na objętym badaniami obszarze równina zalewowa Wisły została ograniczona wałami przeciwpowodziowymi do szerokości 500-800 m. Podczas częstych wezbrań w tej wąskiej strefie zachodzi sedymentacja niesionych przez rzekę osadów.
Jedną z przyczyn znacznej zmienności stanów maksymalnych jest intensywna zabudowa hydrotechniczna dorzecza górnej Wisły. Zbiorniki retencyjne powodują wyrównanie przepływów rzeki. Stopniowe obniżanie stanów niskich dowodzi erozji wgłębnej zachodzącej w korycie Wisły.Lokalizacja punktu poboru prób na brzegu wklęsłym sugeruje, że badano osady łachy meandrowej. Przypuszczalnie obserwujemy formę, która w trakcie rozwoju zmieniła charakter kształtując wał brzegowy. Umocnione opaskami i ostrogami koryto nie ma możliwości migracji bocznej, rzeka natomiast wykazuje tendencje do erozji wgłębnej. Wskutek obniżania dna i równoczesnego przyrostu miąższości aluwiów brzegi Wisły w Mętkowie stają się co raz wyższe. W tej sytuacji warstwy kolejnych osadów mogą być deponowane tylko wtedy kiedy stan wody jest na tyle wysoki, że będzie ona mogła wkroczyć na równinę zalewową.
Skład granulometryczny osadów w dolnej części odsłonięcia wskazuje, że w przeszłości istniała tu łacha meandrowa. Na głębokości 235-300 cm zaznacza się obecność żwirów zdeponowanych jako osady łachy meandrowej. W dole profilu dominują piaski średnie. W charakterystycznej warstwie na głębokości 120-125 cm przeważa materiał drobnoziarnisty. Powstanie tego osadu można wiązać z powolnym wytrącaniem zawiesiny z wód powodziowych. Powyżej 120cm przeważają piaski drobne.
Antropogeniczne ustanie migracji koryta spowodowało pionowy przyrost brzegów w formie wałów przykorytowych. Każda warstewka piasku przykrytego mułkiem odpowiada jednemu wezbraniu. Jednak nie każde wezbranie zostało zarejestrowane w osadach. W latach 1935-1997 na analizowanym obszarze Wisła występowała z koryta co najmniej 25 razy. W odsłonięciach widocznych jest ok. 17 warstw powstałych w czasie wezbrań. Brak wykształconych poziomów glebowych świadczy o wciąż zachodzących tu procesach sedymentacji. Wraz ze wzrostem wysokości równiny zalewowej maleje również miąszość kolejnych warstw osadów. Obecnie brzegi osiągają ponad 3 m wysokości i tylko podczas bardzo intensywnego wezbrania mogą być one nadbudowywane. Na równinie zalewowej deponowane są głównie piaski średnie i drobne (0,5-0,25 oraz 0,25-0,125 mm). Ziarna osadów wykazują tendencję do drobnienia w górę profilu; wzrasta udział ziarn o średnicy poniżej 0,25 mm. Najwyraźniejszy jest wzrost udziału piasków drobnych. Deponowane osady odgrywają dużą rolę w modelowaniu powierzchni strefy międzywala. Obserwuje się wyrównywanie powierzchni wskutek nanoszenia dużej ilości osadów do istniejących zagłębień terenu. Odcięte wałami przeciwpowodziowymi paleomeandry są wypełniane osadami powodziowymi a ich powierzchnia wyrównana. Z czasem wzrasta też różnica wysokości pomiędzy powierzchnią równiny zalewowej po obu stronach wałów przeciwpowodziowych.
Ostatnia intensywna sedymentacja miała miejsce podczas gwałtownego wezbrania w lipcu 1997 roku. Wykres dziennego przebiegu stanów wody Wisły z lipca wskazuje, że wezbranie miało dwie kulminacje. Przejście drugiej fali powodziowej, mimo mniejszej intensywności, mogło spowodować przemodelowanie osadów wału brzegowego złonych kilka dni wcześniej. Warstwa piasku osadzonego w pierwszej fazie powodzi na równinie zalewowej osiąga miejscami miąższość do 28 cm. Przykrywa ją dwucentymetrowa warstewka mułków. Tworzy to podobną jak w przypadku wału przykorytowego sekwencję powodziową, z tą różnicą, że warstwa mułków jest wyraźniejsza i bardziej miąższa w osadach równiny zalewowej. Wraz z wodami Przemszy spływają do Wisły znaczne ilości miału węglowego. Podczas wezbrań jest on wynoszony poza obręb koryta, a następnie deponowany na równinie zalewowej. Miał węglowy, którego obecność stwierdzono w spągu odsłonięcia świadczy o młodym wieku badanych osadów, gdyż jego obecność w wodach Przemszy (a więc i Wisły) zaznacza się najwyżej od dwustu lat. Można jednak wysunąć przypuszczenie, że badane osady są znacznie młodsze, gdyż podczas prac znajdowano w odsłonięciach przedmioty z tworzyw sztucznych, których produkcję rozpoczęto w połowie naszego wieku. Ich zaleganie w nie zaburzonych warstwach aluwiów na głębokości 150 cm świadczyć może o zachodzącym na badanym obszarze, niezwykle intensywnym procesie sedymentacji aluwiów.
Antropogeniczne zmiany w środowisku dorzecza górnej Wisły są wyraźnie zarejestrowane w osadach. Zmniejszona wskutek przyrostu pionowego aktywność równiny zalewowej może z czasem ulec dalszemu ograniczeniu.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14