Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Piotr Czubla Zakład Geologii IGFiKŚ Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź

Skały fenoskandzkie w utworach czwartorzędu KWB "Bełchatów" i ich znaczenie stratygraficzne
Utwory czwartorzędu Kopalni Węgla Brunatnego "Bełchatów" stanowią od ponad 20 lat poligon badań sedymentologicznych, strukturalnych i stratygraficznych. Do dziś jednak nie udało się jednak uzyskać jednoznacznego obrazu stratygrafii osadów lodowcowych odkrywki. Temu celowi mogą służyć badania petrograficzne. Powszechnie stosowana analiza frakcji żwirowej nie pozwala na rozstrzygnięcie wszystkich wątpliwych kwestii. Konieczne jest zatem sięgnięcie po analizy grubszego materiału, które w wielu przypadkach pozwalają na precyzyjniejsze zróżnicowanie różnowiekowych utworów.
Do badań pobrano próby ze wszystkich dostępnych horyzontów glin morenowych odsłoniętych na froncie eksploatacyjnym. Dla celów porównawczych i kontroli metod przeanalizowano także kilka prób uzyskanych z utworów glacifluwialnych. Analizie poddano tylko ziarna o średnicy powyżej 20 mm. Analizy petrograficzne drobniejszych frakcji osadów odsłoniętych w kopalni zostały już wcześniej wykonane i opublikowane przez innych autorów (m. in. Czerwonka i Krzyszkowski 1992).
Podstawowe badania polegały na wyseparowaniu wszystkich skał przewodnich oraz podziale pozostałych na grupy petrograficzne. Wyniki zostały następnie poddane interpretacji statystycznej. Przetestowano metodę Hesemanna (1930) obliczając tzw. Formułę Hesemanna dla każdej z przeanalizowanych prób. Otrzymane wyniki były mało satysfakcjonujące. Metoda ta umożliwiła tylko jednoznaczne odróżnienie glin warciańskich od starszych. Było to możliwe dzięki bardzo dużemu udziałowi skał wschodniofennoskandzkich (głównie alandzkich) w glinach tego wieku. Mało celowe wydaje się wykorzystanie powyższej metody do interpretacji starszych osadów oraz żwirów w środkowej Polsce. Charakterystyczna dla glin odrzańskich dominacja skał środkowo- i południowoszwedzkich w formule Hesemanna jest niestety mało czytelna.
Kolejna metoda polegała na wydzieleniu podstawowych grup petrograficznych oraz obliczeniu wskaźników O/K, K/W i A/B. Nie potwierdził się wniosek Czerwonki i Krzyszkowskiego (1992) o przynależności wszystkich glin formacji Rogowiec. Jest ona znacznie uboższa w wapienie, skały krystaliczne i dolomity niż obydwa górne horyzonty, zaś bogatsza w skały lokalne, piaskowce i krzemienie. Bezpośrednie porównanie wskaźników petrograficznych z wynikami innych autorów jest jednak niemożliwe z uwagi na uwzględnienie w niniejszym opracowaniu innej (grubszej) frakcji. Skład petrograficzny niższych poziomów glin również wykazuje znaczące zróżnicowanie.
Wyseparowne z prób skały przewodnie stanowiły podstawę do obliczeń TGZ (teoretycznych ośrodków głazowych - Lüttig 1958, 1991). Ich rozmieszczenie cechuje się prawidłowścią zbliżoną do opisywanej w Niemczech (Lüttig 1991). Dla osadów warciańskich wysunięte są w w kierunku NE, podczas gdy TGZ dla utworów Odry przesunięte są na SW. Podobnie, jak w poprzedniej metodzie dostrzegalna jest różnica pomiędzy najniższą gliną warciańską i dwoma górnymi horyzontami (ich ośrodki głazowe leżą dalej na wschód).
Przeprowadzono również próbę wykorzystania w Polsce metody analizy materiału północnego wprowadzonej przez Rijsk Geologische Dienst (Zandstra 1983). W powyższej metodzie Skandynawię podzielono na dziesięć regionów z charakterystycznymi dla nich skałami przewodnimi. Regiony zostały określone pod kątem interpretacji przemieszczania się mas lodowych na teren Europy Zachodniej i w naszych warunkach nie znajdują żadnego zastosowania. Uzyskiwany obraz jest znacznie mniej czytelny, aniżeli formuły Hesemanna.
Szczególny nacisk położono na określenie obszarów alimentacyjnych oraz trasy przemieszczania się lądolodu na podstawie map kołowych (Smed 1993). Poza typowymi krystalicznymi głazami przewodnimi wykorzystano także skały osadowe zwłaszcza jednoznacznie rozpoznawalne wapienie paleoporellowe i wschodniobałtyckie dolomity. Ze względu na olbrzymie - w porównaniu ze skałami krystalicznymi - wychodnie skał osadowych do sporządzania map kołowych zredukowano liczbę głazików tych skał dziesięciokrotnie (każda zaczęta "dziesiątka" stanowiła jedność) - wg. Vinx et al. 1997. Osiągnięte wyniki wydają się być dokładniejsze, niż uzyskiwane przy pomocy TGZ. Tym bardziej, że mapy przedstawiają sytuację przestrzenną (włącznie z przypuszczalnymi drogami strumieni lodowych), podczas gdy TGZ jest tylko umownym punktowym wskaźnikiem.
Wbrew oczekiwaniom nie potwierdziły się przypuszczenia o powszechnej obecności fińskich eratyków w glinach rowu Kleszczowa. Ich obecność zaznaczyła się prawie wyłącznie poprzez skały alandzkie. Skały pochodzące z regionów leżących dalej na wschód należą do rzadkości. Wśród prawie 25 tysięcy przebadanych głazików nie natknięto się na żaden okaz, który można by jednoznacznie powiązać z masywem Wyborga.

Literatura
Czerwonka J. A., Krzyszkowski D., 1992: Till charakteristic and stratygraphy in the Kleszczów Graben (Central Poland). Quaternary Studies in Poland. 11: 43-64, Poznań.
Hesemann J., 1930: Statistische geschiebeuntersuchungen. Z. für Geschiebeforschung 6: 158-162, Leipzig.
Lüttig G., 1958: Methodische Fragen der Geschiebeforschung. Geol. Jb. 75: 361-418,Hannover.
Lüttig G., 1991: Erratic boulder statistics as a stratigraphic aid - Examples from Schleswig - Holstein. Newsl. Stratigr. 25 (2): 61-74, Berlin Stuttgart.
Vinx R., Grube A., Grube F., 1997: Vergleichende Lithologi, Geschiebeführung und Geochemi eines Prä-Elster-I-Tills von Lieth bei Elmshorn. Leipziger Geowiss. 5:83-103, Leipzig.
Zandstra J. G., 1983: A new subdivision of crystalline Fennoscandian erratic pebble assemblages (Saalian) in the central Netherlands. Geol. & Mijnbouw 62 (3): 455-469, Amsterdam.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.23