Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Maria Górska Zakład Geomorfologii Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Mikromorfologia ziarn kwarcu, Włoszakowice, południowa Wielkopolska
Stanowisko badawcze we Włoszakowicach zlokalizowane jest w obrębie marginalnego lobu lodowcowego, wyznaczającego maksymalny zasięg zlodowacenia północnopolskiego w pd. Wielkopolsce. Ostatni lądolód stacjonował 17 km na NE od Leszna około 20 ka BP (Kozarski 1980, 1981, 1986, 1995). W odsłonięciu rysują się dwie facje osadów lodowcowych:
  1. glina bazalna typu lodgement i
  2. silnie glacjotektonicznie zaburzone i wymieszane iły plioceńskie z plejstoceńskimi osadami morenowymi.
Podjęcie badań miało na celu określenie rodzaju mikroform, jakie ziarno kwarcowe uzyskuje podczas transportu w aktywnym lądolodzie. Zwracano uwagę na genezę i potencjalne środowisko macierzyste materiału kwarcowego, inkorporowanego i transportowanego przez lądolód. Zainteresownia skupiły się także wokół poglądu Góździka i Mycielskiej-Dowgiałło (1982, 1988) o konserwującym ziarna kwarcowe frakcji piaszczystej środowisku glacjalnym.
Kompleksowa analiza morfoskowpowa powierzchni ziarn kwarcu, dostarczająca dowodów na przestrzenne zróżnicowanie efektów głównie abrazji mechanicznej, przeprowadzona była na ziarnach frakcji 0,5-0,8 mm i 0,8-1,0 mm. Zgodnie z zaleceniami Cailleux (1942) i Góździka (1995), wyróżniono cztery typy ziarn kwarcowych: RM - okrągłe matowe, EL - obtoczone błyszczące, C - pęknięte i inne. Wyseparowne grupy ziarn analizowano z kolei w skaningowym mikroskopie elektronowym pod kątem ich mikromorfologii. Korzystano z założeń Krinsley'a i Takahashi (1962, 1964) oraz Krinsley'a i Funnela (1965).

Uzyskane wyniki

W zaburzonych glacjotektonicznie osadach morenowych zaobserwowano wyraźną przewagę okrągłych matowych ziarn kwarcowych RM (37%-47%) nad zaokrąglonymi błyszczącymi EL (26%-29%). Zaklasyfikowano równocześnie jedynie 3-5% typowych ziarn pękniętych C, które mogły uzyskać swój kształt w środowisku glacjalnym na skutek istniejących w nim silnych napięć ścinających. Wśród form wymienia się przełamy konchoidalne oraz ich formy pochodne, pochodzące z różnych etapów rozwoju. Efektem abrazji mechanicznej są: prawie równoległe stopnie, powstałe pod wpływem napięć ścinających, stopnie uzyskujące łukowate kształty wskutek kolizji ziarn, równoległe prążkowanie różnej długości. Whalley i Krinsley (1974) utrzymują, że wszystkie te formy produkowane są podczas ruchu ostrych krawędzi po powierzchni ziarn.
Okrągłe matowe ziarna kwarcowe RM ze śladami eolicznej mikrorzeźby świadczą o nabywaniu przez nich cech sferycznych w miarę oddziaływania, w surowych warunkach peryglacjalnych, procesów abrazji mechanicznej w środowisku eolicznym / niveoeolicznym przed czołem nasuwającego się lądolodu. Ich duża populacja (37%-47%) wskazuje na ograniczoną abrazję tego twardego materiału w obrębie masy lodu. Teza Goździka i Mycielskiej-Dowgiałło (1982, 1988) o zachowaniu pierwotnej, oryginalnej rzeźby ziarn kwarcowych w środowisku glacjalnym, została potwierdzona również w niniejszym opracowaniu.
Znany z innych stanowisk w Polsce stosunkowo duży udział okrągłych matowych ziarn kwarcu RM, może sugerować, że glacjotektoniczne zaburzona glina lodowcowa we Włoszkowicach została odłożona w czasie nasunięcia środkowopolskiego, podczas gdy glina typu lodgement, leżąca w stropie odsłonięcia, pochodzi z vistulianu. Te poglądy potwierdzają wyniki wcześniejszych badań, przeprowadzonych we Włoszakowicach (Górska 1989, 1995, 1997; Górska, Kasprzak, Kozarski 1992; Böse 1995; Kozarski 1995; Kasprzak, Kozarski 1995).

Literatura
Böse M., 1995: Petrographical composition of the tills and glaciotectonic structures in the clay pit at Włoszakowice. Quaest. Geogr. SI 4: 73-78.
Cailleux A., 1942: Les actions eoliennes periglaciares en Europe. Mem. Soc. Geol. de France 46, p.176.
Goździk J., 1995: Wybrane metody analizy kształtu ziarn piasków dla celów paleogeograficznych i stratygraficznych. [in:] Mycielska-Dowgiałło, Rutkowski (ed.), Badania osadów czwartorzędowych. Wybrane metody i interpretacja wyników: 115-132.
Goździk J., Mycielska-Dowgiałło E., 1982: Badanie wpływu niektórych procesów geologicznych na przekształcenie powierzchni ziarn kwarcowych. Prz. Geograf. 54(3): 219-243.
Goździk J., Mycielska-Dowgiałło E., 1988: Cechy rzeźby powierzchni wybranych typów ziarn kwarcu z glin morenowych w środkowej Polsce. [in:] Mycielska-Dowgiałło (ed.), Geneza osadów i gleb w świetle badań w mikroskopie elektronowym, WUW, Warszawa: 65-71.
Górska M., 1989: Osady morenowe i struktury glacitektoniczne vistulianu koło Włoszakowic (Morainic deposits and glaciotectonic structures of Vistulian at Włoszakowice). Master thesis, Zakład Geomorfologii IBCz UAM, p. 76.
Górska M., 1995: Właściwości i cechy diagnostyczne bazalnych glin morenowych vistulianu jako wyraz dynamiki środowiska depozycyjnego ostatniego lądolodu na Nizinie Wielkopolskiej (Characteristics and diagnostic features of Vistulian lodgement till as indicators of dynamics of depositional environment of the last glaciation in the Great Poland Lowland). Bad. Fizjograf. Pol. Zach., Ser. A, Geogr. Fiz. 46: 29-62.
Górska M., 1997: Wybrane właściwości petrograficzne vistuliańskich moren dennych środkowej i zachodniej Wielkopolski oraz ich znaczenie dla oceny dynamiki ostatniego lądolodu (Selected petrographical characteristics of Vistulian lodgement tills of Middle and West Great Poland and their significance for assessing dynamics of the last ice sheet). Doctor thesis, Zakład Geomorfologii IBCz UAM, p. 272.
Górska M., Kasprzak L., Kozarski S., 1992: Vistulian maximum glacitectonite and sand wedges. [in:] Böse, Kasprzak, Kozarski (ed.), Last Ice Sheet Dynamics and Deglaciation in the North European Plain, The Peribaltic Group, IGCP 253, Intern. Symposium, Poznań-Berlin, 4-9 May 1992: 16-21.
Kozarski S., 1980: An outline of Vistulian stratigraphy and chronology of the Great Poland Lowland. Quatern. Studies in Poland 2: 21-35.
Kozarski S., 1981: Stratygrafia i chronologia vistulianu Niziny Wielkopolskiej (Stratigraphy and chronology of vistulian of Great-Poland Lowland). PAN, Oddz. w Poznaniu, Geografia 6, p. 44.
Kozarski S., 1986: Skale czasu a rytm zdarzeń geomorfologicznych vistulianu na Niżu Polskim. Czas. Geogr. 57(2): 322-324.
Kozarski S., 1995: Deglacjacja północno-zachodniej Polski: warunki i transformacja geosystemu ~20-10 ka BP (Deglaciation of northwestern Poland: environmental conditions and geosystem transformation ~20-10 ka BP). IGiPZ PAN, Dokum. Geogr. 1, p. 82.
Krinsley D.H., Funnell B.M., 1965: Environmental history of quartz sand grains from the Lower and Middle Pleistocene of Norfolk, England. Quart. Journ. Geol. Soc. Lond. 121: 435-461.
Krinsley D.H., Takahashi T., 1962: Surface textures of sand grains - an application of electron microscopy: Science 135: 923-925.
Krinsley D.H., Takahashi T., 1964: A technique for the study of surface texture of sand grains with electron microscope. Journ. Sed. Petrol. 34: 423-426.
Kasprzak L., Kozarski S., 1995: Północna krawędź Wysoczyzny Wschowskiej i problem stosunku rzeźby strefy marginalnej fazy leszczyńskiej ostatniego zlodowacenia do podłoża previstuliańskiego między Wschową a Włoszakowicami. Studia z geografii fizycznej, Spraw. PTPN 109, Wydz. Matem.-Przyr. 1: 65-67.
Whalley W.B., Krinsley D.H., 1974: A scanning electron microscope study of surface textures of quartz grains from glacial environments. Sedimentology 21: 87-105.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14