Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Jarosław Jasiewicz Zakład Geologii i Paleogeografii Czwartorzędu Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Stratygrafia osadów gardnieńskiej moreny czołowej
Osady gardnieńskiej moreny czołowej badane były w przekroju klifu na odcinku pomiędzy Dębiną a Poddąbiem (Wybrzeże Słowińskie), to jest w przybliżeniu pomiędzy 220 a 223 km polskiego wybrzeża.
Badania geologiczne na tym odcinku klifu, były uprzednio prowadzone przez: Borne'a (1857); Jentzha (1914); v. Bülowa (1924, 1930); Hartnacka (1926) Giedroyć-Jurahę (1949); Petelskiego (1975, 1976), Dziedzica (1980, 1981 niepubl.) oraz Racinowski & al. 1993). Niestety, żadna z tych prac, nie wyjaśnia pozycji stratygraficznej występujących tam osadów.
Podstawową metodą moich badań była analiza składu petrograficznego frakcji żwirowej glin (5-10 mm). Ponadto wykonano szczegółowe analizy we frakcji 16-32 mm, oraz we frakcjach drobnych 2-4 mm i 0,5-0,8 mm. Analiza otrzymanych wyników pozwoliła wydzielić cztery litologiczno-petrograficzne typy glin (od najstarszych):
Glina Poddąbie: (Typ C) - szaro-czarna glina, masywna, miejscami uławicona. We frakcji żwirowej dominują wapienie bałtyckie i skały krystaliczne; wskaźnik K/W (krystaliczne/wapienie bałtyckie) waha się w granicach od 0,6 do 1,1 w stropowych partiach, we frakcji 16-32 mm stwierdzono, że w grupie wapieni dominuje odmiana siwa z fauna paleozoiczną. Udział granitów alkalicznych nie przekracza 40-50% ogółu skał krystalicznych. Powyższe gliny w wyniku deformacji glacitektonicznych są zimbrykowane i pojawiają się na badanym odcinku co najmniej trzykrotnie.
Glina Dębina - ogniwo dolne (Typ B2) - brunatno-szara glina, silnie spiaszczona, z soczewkami i smugami piasku. Dominującym składnikiem jest kreda (chalk). Wapienie bałtyckie występują w niewielkich ilościach (K/W - 3-6). Powyższa glina występuje wyłącznie w części zachodniej klifu i leży bezpośrednio na glinie typu Poddąbie, miejscami jest oddzielona piaszczystą warstwą o miąższości około 10 cm.
Glina Dębina - ogniwo górne (Typ B1) piaski gliniaste i diamiktyty, często o strukturze wewnętrznej, zmienionej w wyniku deformacji. Dominującym składnikiem są wapienie w odmianie mikrytowej, silnie nadwietrzałe, odmiana siwa występuje w niewielkich ilościach.
Glina Gardno (A) - barwy pstrej, warstwowana lub masywna. Dominującym składnikiem są granity alkaliczne, które stanowią do 80% całości próby. Glina jest praktycznie pozbawiona jest węglanów,. W najdrobniejszej frakcji (0,5-0,8 mm) duży udział stanowią okruch skał krystalicznych, których przeciętny udział wynosi około 25%, (max do 50%), gdy w innych glinach nie przekracza on 10%. Materiał jest słabo obrobiony mechanicznie. Osady te występują na całym odcinku klifu w postaci nieciągłych pokryw o miąższości do 2 m.
Poza wyżej wymienionymi osadami glin w odsłonięciach klifu obserwowano leżące na glinach Poddąbie piaski drobno- i średnio ziarniste z domieszką żwirów, dobrze wysortowane, piaski pylaste z rozproszoną materia organiczną, oraz rytmicznie warstwowane mułki wcięte erozyjnie w glinie Dębina (OD) i przykryte gliną Gardno. Osady te w większości znajdują się w obrębie deformacji glacitektonicznych. Ponadto w zachodniej części klifu występuje miąższa, zwarta seria osadów zbudowana z drobnoziarnistych piasków i pyłów, warstwowanych horyzontalnie i przekątnie w małej skali, przewarstwianych ilastymi warstwami o miąższości do 10-60 cm

Interpretacja

Najstarszymi osadami odsłaniającymi się w klifie wydają się być gliny typu Poddąbie. Wartości wskaźników petrograficznych pozwalają korelować te gliny z glinami typu Trzęsacz i Niechorze, które uznaje się za gliny fazy pomorskiej (Krzyszkowski & al. w przyg.). Ponadto skład petrograficzny tych glin jest identyczny z glinami występującymi w odsłonięciach klifu w Orzechowie, gdzie przechodzą one w osady późnego wistulianu i wczesnego holocenu (Krzyszkowski w przyg.). Ich regionalna pozycja stratygraficzna oraz wykształcenie facjalne pozwala uznać za gliny bazalne fazy pomorskiej. Obserwowane warstwowanie glin wydaje się cechą wtórną powstałą w wyniku procesów deformacyjnych. Skład petrograficzny ogniwa dolnego gliny Poddąbie nie pozwala skorelować jej z żadną ponadregionalną jednostką litostratygraficzą i wydaje się być efektem lokalnej oscylacji lądolodu (Lagerlund 1987). Jej litologia wskazuje, że może to być glina składana w środowisku wodnym (water-lied till); za taką interpretacją przemawia również obecność tych glin w postaci cienkich spływowych wkładek w zastoiskowych osadach w Orzechowie (Krzyszkowski, w przyg.). Pozycja glin typu Dębina - ogniwo górne jest trudna do ustalenia. Składem petrograficznym nie nawiązuje ani do glin typu Poddąbie ani Dębina. Obecność tych osadów w obrębie struktur deformacyjnych oraz obserwowane erozyjne przejście pomiędzy ginami Gardno i Dębilna wskazuje na to że depozycja tych glin poprzedzała deformacje glacitektoniczne i depozycję glin gardnieńskich. Glina Gardno leży ścinająco na zdeformowanych glacitektonicznie starszych osadach, co pozwala łączyć ją z fazą Gardna. Pozycje stratygraficzna osadów niegliniastych można określić na podstawie pozycji wobec poziomów glin. Drobno i średnioziarniste piaski prawdopodobnie są osadami wodnolodowcowymi odkładanymi po wycofaniu się czoła lądolodu fazy pomorskiej, warstwowane mułki związane są z sedymentacją po oscylacji dębińskiej. Formacja piaszczysto-ilasta w zachodniej części klifu stanowi prawdopodobnie glacjalną deltę, o jej pozycji stratygraficznej stanowi ciągłe przejście pomiędzy glinami Poddąbie, a osadami deltowymi. Rozproszona w obrębie deformacji glacitektonicznych materia organiczna pochodzi ze starszych okresów geologicznych.

Literatura
Borne V. D. (1857): Zur Geognosie der Provinz Pommern. Z. Deutsch. Geol. Gesell. Bd. 9.
v. Bülow K. (1924): Die diluviwllandschft im nordöstlichen Hinterpommern. Jahrb. Preuss. Geol. Landesansl. Bd. 45: 317-344.
v. Bülow K. (1930): Erdgesschichte und Landschaft-gestaltung im Kreis Stolp in Pommern. Stolp.
Giedrojć-Juraha (1949): Moreny czołowe okolic jeziora Gardno. Czas. Geogr. 20: 239-244.
Hartnack W. (1926): Die Küste Hinterpommerns unter der Berückichtigung der Morphologie. Stolp.
Jentzh A. (1914): Beobachtung am Osteerand im Hinterpommern Westpreussen. Stolp
Lagerlund E. (1987): An alternative Weichselian glaciation model, with special reference to the glacial history of Skane, south Sweden. Boreas 16: 433-459.
Petelski K. (1975): O budowie geologicznej gardzieńskiej moreny czołowej w odsłonięciach klifu między Dębiną a Poddąbiem na Pobrzeżu Zachodniopomorskim. Zesz. Nauk. Wydz. BiNoZ U.G. Geogr. 7: 169-180.
Petelski K. (1976): Charakterystyka zaburzeń glacidynamicznych w spągu środkowego poziomu glin zwałowych w pobliżu wsi Dębina na Pobrzeżu Zachodnim. Zesz. Nauk. Wydz. BiNoZ U.G. Geogr. 6: 120-137.
Racinowski R., Dobrzyński S., Seul C., (1993): Uziarnienie i skład mineralny osadów spoistych klifu miedzy Rowami i Orzechowem. w: Florek W. (red.) Geologia i Geomorfologia środkowego Pobrzeża i południowego Bałtyku, Słupsk


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14