III Seminarium GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH

Streszczenia referatów i posterów	Instytut Badań Czwartorzędu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza	Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich	Komisja Badań Czwartorzędu Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Tomasz Kalicki Instytut Geografii i Zagospodarowania Przestrzennego PAN Kraków

Litologia i stratygrafia aluwiów w dolinie Rady (Kotlina Sandomierska)

Zlewnia Rady, dopływu Sanu, obejmuje obszar lessowy Wysoczyzny Kańczuckiej na przedpolu Karpat. W profilu dna doliny (Skołoszów I) o wysokości 4,5 m nad poziom rzeki występują trzy gleby kopalne (odwapnione poziomy próchniczne) rozdzielone mułkami pylastymi. Dolna (głeb. 1,45-1,65 m), najstarsza była datowana na 7070+/-290 BP (Gd-9843). Ku osi doliny przechodzi ona w cienką (10 cm) warstwę torfów (głęb. 2,1-2,2 m w profilu Skołoszów II), które były datowane na 6780+/-60 BP (Gd-12024). Środkowa gleba (głęb. 1,0-1,2 m) była datowana na 3670+/-270 BP (Gd-9847), a górna (głęb. 0,5-0,8 m), najmłodsza na 1760+/-190 BP (Gd-9842). W sąsiednim profilu Skołoszów VI, gdzie występuje jednolity, miąższy (głęb. 0,4-1,1 m) kopalny poziom próchniczny jego strop był datowany na 2180+/-170 BP (Gd-9845). Te najmłodsze gleby, w obu profilach, przykrywa półmetrowa warstwa mad pylastych z wykształconą na nich glebą współczesną.

1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13

Ryc. 1 Przekrój przez odsłonięcia w Skołoszowie w dolinie Rady
1 - piaski ze żwirami, 2 - piaski, 3 - lessy dolinne, 4 - mułki ilaste, 5 - zaburzone mułki, 6 - mułki warstwowane, 7 - mułki organiczne, 8 - mułki torfiaste, 9 - torfy, 10 - martwice wapienne, 11 - gleby kopalne, 12 - gleba współczesna, 13 - malakofauna

W aluwiach Rady występuje liczna malakofauna. W osadach wypełniających starorzecze stwierdzona została niewielka domieszka gatunków peryglacjalnych, która została najprawdopodobniej redeponowana z lessów wysoczyznowych. Malakofauna z warstw między glebami kopalnymi i z mad jest jednowiekowa z osadem. W jej składzie zapisane zostały zmiany klimatyczne i obecność człowieka w zlewni Rady. Zaznacza się to szczególnie w udziale gatunków otwartych siedlisk, a także obecnością w tanatocenozie gatunku śródziemnomorskiego Ceciloides acicula, który poza obszarem swojego naturalnego zasięgu spotykany jest tylko na obszarach rolniczych. Po raz pierwszy pojawia się ten gatunek w mułkach profilu Skołoszów II, przykrywających torfy datowane na 6780+/-60 BP (Kalicki, Sańko 1998).

Powstanie gleb kopalnych, uwarunkowane było prawdopodobnie wylesieniem zlewni i erozją gleb lessowych. Pierwsza intensywna fala osadnicza, około 4000 lat BC, była związana z kulturą pucharów lejowatych (Machnik 1988), a odlesienie zaznaczyło się sedymentacją mad nie tylko w dolinie Rady, ale również w dolinie Sanu, gdzie około 6900+/-100 BP muły przykryły osady organiczne wypełniające paleomeander (Klimek, Łanczont 1998, Klimek i in. 1998). Kolejne fazy osadnicze przypadają na okresy brązu i lateński, natomiast rozdzielone są one fazami zaniku osadnictwa (np. okres 5-4 ka BP po kulturze ceramiki sznurowej) (Parczewski 1986), kiedy w dnie doliny Rady mogły rozwijać się procesy glebotwórcze. Gleby na równinach zalewowych rozwijały się w okresach z powolnym przyrostem mad. Natomiast ich fosylizacja następowała w momencie wzrostu szybkości akumulacji osadów pozakorytowych. Datowanie stropowej, 5-centymetrowej warstwy gleby pozwala na ustalenie przybliżonego czasu pogrzebania gleby. Potwierdza to bardzo dobra zgodność dat z poziomu organicznego (torfu) i wierzchniej (5-centymetrowej) warstwy gleby kopalnej na stanowisku w Skołoszowie. Datowania gleb, szczególnie jeśli uwzględnimy bardzo prawdopodobne nieznaczne postarzenie, wskazują, że przykrycie gleb następowało w okresach zmian klimatycznych, dobrze rozpoznanych w dolinach dorzecza górnej Wisły (Starkel i in. 1996).