Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Andrzej Karczewski Zakład Geologii Glacjalnej Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Północno-pomorski skłon dobałtycki uprzywilejowanym obszarem powstawania zbiorników glacilimnicznych (Pomorze zachodnie i środkowe)
Pas nizin nadmorskich Pomorza, położony pomiędzy tzw. garbem pojeziernym a linią Bałtyku, opada w kierunku północnym wyraźnymi bądź słabiej zaznaczającymi się poziomami wysoczyznowymi. Autor w 1985 i 1989 roku omówił układ przestrzenny wspomnianych poziomów, które powstawały w wyniku zróżnicowanej, etapowej recesji lądolodu. Należy bowiem zauważyć, iż obszar ten opada wyraźnie ku północy i stanowił dla transgredującego i podlegającegu recesji lądolodowi przeciwskłon powierzchni jego podłoża. Podobne warunki występowały w starszych zlodowaceniach, ponieważ takie nachylenie w kierunku północnym wykazuje również powierzchnia podczwartorzędowa. Zatem wyzwolone w wyniku degradacji lodu wody proglacjalne miały utrudniony odpływ, a jedynie mogły tworzyć liczne zbiorniki glacilimniczne wypełniające każde obniżenie terenowe. Okazało się, iż w jednym otworze może występować kilka poziomów osadów zastoiskowych świadczących o pewnych predyspozycjach tego typu osadów.

Wstęp

Autor miał do dyspozycji materiał archiwalny zapisów 350 otworów wiertniczych. Natomiast powierzchniowy rozkład osadów zastoiskowych (iłów, mułków i piasków) oraz jeziornych (iłów, mułków i piasków) oparto o Mapę Geologiczną Polski w skali 1:200 000 opracowaną przez Instytut Geologiczny (arkusze Szczecin, Pyrzyce, Świdwin, Koszalin, Szczecinek, Kołobrzeg, Gorzów Wlkp., Dziwnów).
Ze wspomnianych 350 otworów wiertniczych wziętych do analizy w 293 otworach występuje do dwóch poziomów osadów ilastych a w 56 otworach zaznaczone są trzy lub więcej poziomy. Najwięcej wierceń ze wspomnianymi osadami występuje na arkuszach Szczecin (37), Trzebiatów (33), Pyrzyce (27), Świdwin (26) a najmniej Ińsko (4), Myślibórz (4), Połczyn Zdrój (5) oraz Świnoujście, Nowe Warpno, Mielno (od 2 do 4).

Zbiorniki powierzchniowe

W układzie przestrzennym powierzchni osadów zastoiskowych nie zaznacza się żadna wyraźna prawidłowość. Dwa największe - pyrzyckie (nr 12) i złocienieckie (nr 8) usytuowane są w różnych pozycjach morfologicznych. Zastoisko pyrzyckie opisane przez autora (1965, 1968) usytuowane jest przy progu morfologicznym jaki występuje pomiędzy Pojezierzem Myśliborskim a Niziną Szczecińską, na zapleczu subfazy mielęcińskiej fazy pomorskiej. Zastoisko złocienieckie, drugie co do wielkości w tej części Pomorza, usytuowane jest na przedpolu fazy pomorskiej i z nią genetycznie związane.
Zaznacza się dość znaczny chaos w układzie przestrzennym równin zastoiskowych. Osady prezentują sedymenty zastoisk glacilimnicznych od iłów zastoisk poprzez pyły, mułki do osadów gruboklastycznych. Typ osadów świadczy o odległości źródła wód, z pozycji proglacjalnej do terminoglacjalnej, zasilających zbiorniki wód stagnujących. Istotne jest również miejsce w obrębie określonego zastoiska - strefa litoralna czy głębinowa. Zróżnicowane są również miąższości serii osadowych. Najgrubszą serię zastoiskową prezentują osady ilaste zastoiska złocienieckiego (ponad 20 m grubości) do serii cienkich w innych zastoiskach osiągających 2-3 m miąższości.

Zbiorniki kopalne

Osady zbiorników kopalnych określają dane archiwalne wybranych 350 otworów geologicznych. Największe nasilenie ilości osadów, jak wskazuje ryc. 4, obserwuje się w osi tzw. lobu Odry. Jest to najszersza część strefy pasa nizin nadmorskich zwana Niziną Szczecińską. Idąc w kierunku wschodnim ilość otworów, w których znaleziono osady zastoiskowe, gwałtownie maleje. Spadek zaznacza się również w kierunku południowym. Znaczne ilości punktów występują na obszarze niziny nadmorskiej (arkusze Trzebiatów, Gryfice, Nowogard, Stargard i Pyrzyce). Natomiast na arkuszu Myślibórz położonym na południu, obejmującym garb pojezierny prawie zanikają.
Główne nasilenie występowania osadów zaznacza się pomiędzy +60 m npm a -45 m ppm (południk Szczecina). Idąc na wschód (południk Nowogard) zagęszczenie punktów pozycji osadów zaznacza się pomiędzy +75 m npm a -20 m ppm. Podobne wartości występują na następnym pasie map w skali 1:100 000 (południk Kołobrzeg). Zdecydowanie mniejsza ilość oraz większe rozproszenie wysokościowe zaznacza się w pasie południka Koszalina. Maksymalna pozycja kopalnych osadów zastoiskowych to wartość 170 m npm, a minimalna to -90 m ppm. W stosunku do kilku najniżej zalegających osadów autor ma zastrzeżenia natury zaklasyfikowania genetycznego.

Osobnym zagadnieniem jest miąższość poszczególnych serii zastoiskowych w 350 wierceniach. Miąższości przedstawiają się następująco: do 2,5 m miąższości 253 warstwy, do 5,0 m 126 warstw, do 10,0 m 124 warstwy, do 20,0 m 63 warstwy, do 30,0 m 43 warstwy, do 40,0 m 8 warstw, powyżej 40,1 m 4 warstwy. Te dwie ostatnie wartości budzą zastrzeżenia. Rozkład osadów glacilimnicznych w układzie poziomym i pionowym wskazuje na znaczny ich udział w seriach glacjalnych północnego skłonu Pomorza.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14