Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Kazimierz Klimek Katedra Geomorfologii Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec

Środowisko sedymentacji aluwiów w dolinach dopływów górnej Odry
Dorzecze górnej Odry ma wyraźnie zróżnicowaną rzeźbę i budowę geologiczną. Obok średniogórskiej części Sudetów Wschodnich i Beskidów Morawsko-Śląskich (położonych głównie w obrębie Republiki Czeskiej), obejmuje ono wysoczyzny przedgórskie/płaskowyże pokryte utworami pylastymi (Płaskowyż Głubczycki, Płaskowyż Rybnicki) jak również zwydmione piaszczyste równiny Równiny Kozielskiej. Aluwia wypełniają dna większości dolin, z wyjątkiem głęboko wciętych potoków w obrębie Beskidów i Sudetów.
W strefie gór średnich i niskich grubofrakcyjne głazowo-żwirowe aluwia zajmują zazwyczaj wąską strefę potoków, intensywnie pogłębianych w czwartorzędzie. Na bezpośrednim przedpolu gór, w rozszerzeniach dolin, powszechnie występują drobnoziarniste osady pozakorytowe przewarstwione grubofrakcyjnymi osadami stożków/nasypów żwirowych, zdeponowanych w okresach ekstremalnych wezbrań przeważnie u wylotu koryt przelewowych. Duże podobieństwo tych osadów do deponowanych w czasie powodzi lipcowej `97 wskazuje na powszechność ekstremalnych wezbrań kształtujących w przeszłości przedgórskie odcinki dolin.
W dnach dopływów Odry odwadniających płaskowyże/wysoczyzny zbudowane z luźnych utworów trzeciorzędowo-czwartorzędowych, szczególnie pylastych, powszechnie występują piaszczysto-mułkowe aluwia pozakorytowe (mady) zajmujące całe dna dolin głównych i ich dopływów. Na przełomie plejstocen/holocen wysoczyzny te zostały zapewne wcześniej skolonizowane przez zbiorowiska leśne niż wyżej przyległe tereny górskie. Stanowiska aluwiów z sąsiedniego dorzecza Wisły wskazują, że już w Böllingu w Kotlinie Oświęcimskiej wykształcony został układ koryt meandrowych (Klimek 1995). Prawdopodobnie układ koryt meandrowych zaistniał również w tym czasie w dolinach dopływów Odry w obrębie Górnego Śląska.
Dobre gleby rozwinięte na utworach pyłowych były podstawą rolniczej kolonizacji wysoczyzn/płaskowyżów wyniesionych ponad podmokłe. Uruchomiło to proces erozji gleb i ich redepozycję w postaci gliniastych osadów w dolinach środkowej i dolnej Osobłogi, Stradunii, Psiny i Troji, Opavy, Rudy i Kłodnicy. Miąższość mad w tych dolinach z reguły sięga 1,5-2,5 m a lokalnie nawet 4 m. Duży udział frakcji pylastej i ilastej w budowie omawianych pokryw wskazuje, że ich źródłem były głównie utwory pylaste okrywające wierzchowiny i zbocza wysoczyzn. Na Płaskowyżu Głubczyckim, po załamaniu kultury kręgu "przeworskiego", spowodowanym najazdem Hunów, od VII do IX wieku następował szybki rozwój osadnictwa (Parczewski 1982). Spowodowało to zapewne intensyfikację erozji gleb, głównie w dorzeczach Obavy i Osobłogii. Proces ten musiał przebiegać intensywnie o czym świadczy duża miąższość (do 3 m) mad pokrywających wypełnienia paleokoryt sprzed około 1200 lat temu (wypełnienie 11200+/-30 BP). Niektóre cechy geochemiczne tych aluwiów wskazują, że erodowane były tam gleby już wylesione. W dolinie Rudy na obrzeżu płaskowyżu Rybnickiego intensywna kolonizacja rolnicza w XII i XIII wiekach (Panic 1992) oraz związane z nią wylesienia doprowadziły do fosylizacji starszych wypełnień paleokoryt (Klimek 1993, 1996).
W wielu odcinkach omawianych dolin w stropie omawianych aluwiów wykształcone są gleby wskazujące na zaprzestanie ich budowy ich nadbudowy, przeważnie na skutek lokalnych pogłębień koryta spowodowanych przyczynami antropogenicznymi. Powódź z lipca `97 wykazała, że dna wielu odcinków dolin mogą być jednak w dalszym ciągu nadbudowywane w okresach ekstremalnych wezbrań.

Literatura
Klimek K., 1993: Cechy strukturalne i geochemiczne aluwiów Rudy jako wskaźnik historycznej degradacji Płaskowyżu Rybnickiego, w: Kostrzewski A. (ed.) Geneza, Litologia i Stratygrafia Utworów Czwartorzędowych, Poznań, 33-34.
Klimek K., 1995: The role of drainage basin orography in the river channel pattern transformation during Late Vistulian, subcarpthian Oświęcim Basin, Poland. Questiones Geographicae, Spec. Issue 4, Poznań, 147-153.
Klimek K., 1996: Aluwia Rudy jako wskaźnik 1000-letniej degradacji Płaskowyżu Rybnickiego, w: Kostrzewski A. (ed.) Geneza, Litologia i Stratygrafia Utworów Czwartorzędowych, T II, Wyd. UAM Poznań, 155-166.
Panic I., 1992: Historia osadnictwa w Księstwie Opolskim w wczesnym średniowieczu. Muz. Śląskie, Katowice, 1 -196.
Parczewski M., 1982: Płaskowyż Głubczycki we wczesnym średniowieczu. PWN, 1-139.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14