Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Bartosz Korabiewski Zakład Geografii Fizycznej Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Wrocławskiego Wrocław

Próby zastosowania metody metalostratygrafii w badaniu aluwiów holoceńskich Kwisy w okolicy Mirska
Ostatnio podejmowane badania zawartości metali ciężkich w różnego typu osadach mają w większości charakter sozologicznego monitoringu, z czego wynika określona procedura poboru prób, głównie z powierzchniowej warstwy gleby. Stanowiska lokalizowane są na terenach silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych lub w ich sąsiedztwie. Analizy te mają służyć wykazaniu silnego, negatywnego wpływu czynnika antropogenicznego na środowisko. Jako indykatory stosowane są najczęściej cztery metale: miedź, cynk, ołów, kadm. Wzrost ich koncentracji po uwzględnieniu tła geochemicznego jest dobrym wskaźnikiem wzmożonej aktywności ludzkiej (Bojakowska i Sokołowska 1996, Kabata-Pendias i Pendias 1993).
Co raz częściej próbuje się stosować tę metodę również w paleogeograficznych badaniach osadów najmłodszych, jako uzupełnienie metod tradycyjnych. Podejmowane są próby określenia związku pomiędzy koncentracją metali ciężkich w aluwiach a okresem depozycji osadu (Klimek 1993, Szwarczewski 1997). Metale ciężkie są tu indykatorami faz wzmożonego rozwoju działalności górniczo-hutniczo-przemysłowej na danym terenie.
Zasoby i warunki występowania większości złóż kruszcowych na Dolnym Śląsku nie zapewniały dostatecznej ilości urobku, a tym samym ciągłości produkcji. Większe znaczenie uzyskały tylko nieliczne ośrodki (Dziekoński 1972).
Obszar badań znajduje się na pograniczu Gór Izerskich i Pogórza Izerskiego. Budowa geologiczna warunkuje występowanie w tym rejonie głównie złóż kobaltu, cyny a w mniejszych ilościach także miedzi i arsenu. Brak tu jednak kopalń o większym znaczeniu. Jednym z najstarszych miejsc wydobycia cyny jest Gierczyn, a kobaltu Przecznica. Mniejszą rangę miały roboty poszukiwawcze na obrzeżach tych złóż (Krobica, Kamienica Mała, Czerniawa). W historii badanego obszaru można wyróżnić kilka okresów wzmożonej działalności górniczo -hutniczej (ryc.1) odpowiadających fazom rozwoju na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (Klimek 1993).
Okres intensyfikacji działalności górniczo-hutniczej na tym terenie w XVIII w. zbiega się ze stwierdzoną w tym czasie tendencją rzek sudeckich do agradacji, której tempo wzmogło się po wprowadzeniu masowej uprawy ziemniaków pod koniec XVIII w. (Teisseyre 1985). Koniec wieku XIX to przewaga degradacji spowodowana regulacją rzek (W. Florek 1983).
Kwisa w swoim pogórskim odcinku przepływa przez niewielkie obniżenie zwane Kotliną Mirska. Widoczny jest tu dwupoziomowy system teras holoceńskich - terasa 2.0-2.5 m oraz wąska i nieciągła terasa ok. 1.0 m.
W miejscowości Karłowiec poprowadzono poprzeczny profil przez dolinę. Na jego linii wyznaczono 5 stanowisk w odmiennych sytuacjach morfologicznych. Pobrane z różnych głębokości próbki zostały poddane analizie granulometrycznej i oznaczono zawartość 4 metali: miedź, kadm, ołów, cynk. Dodatkowo oznaczono kobalt, jako pierwiastek specyficzny, charakterystyczny dla tego rejonu ze względu na kopalnie rud tego metalu.

Przeprowadzone badania pozwalają wyciągnąć następujące wnioski:
  • Przebieg krzywych koncentracji metali w większości przypadków nie odbiega od rozkładu normalnego malejąc w głąb profilu.
  • Analizowane osady rzeczne cechują się ogólnie niską zawartością badanych metali ciężkich, pomimo bliskiego sąsiedztwa nieczynnych obecnie kopalń.
  • Pierwotną przyczyną niskiej zawartość badanych metali jest prawdopodobnie zwiększenie dostawy materiału ze stoków (intensyfikacja uprawy ziemniaków zbiegająca się ze wzrostem aktywności górniczej), powodujące "rozcieńczenie" materiału kopalnianego we frakcji zawieszonej w okresie jego deponowania. Wtórną przyczyną może być niski obecnie poziom pH sprzyjający uruchomieniu pierwiastków bardziej mobilnych.
  • Analiza map współczesnych i archiwalnych dowodzi, ze obecne starorzecze, było aktywnym dnem koryta Kwisy jeszcze na przełomie XIX i XX w. Tak więc drobnofrakcyjny osad pozakorytowy o niewielkiej w tym miejscu miąższości występujący w stropie i wykazujący stosunkowo wysoką koncentrację badanych pierwiastków, można datować na mniej niż 80 lat.
  • Zaobserwowany w przypadku osadu korytowego starorzecza wzrost koncentracji kobaltu (lub wyraźny spadek tempa zaniku pozostałych metali) w głębszych poziomach, przy ujemnej korelacji ze składem mechanicznym i TOC, może być zapisem wzmożenia działalności górniczej na przełomie XVIII/XIX w. Stosowana wtedy metoda płuczek sprzyjała dostawie materiału korytowego bogatego w metale ciężkie.
Literatura
Bojakowska I., Sokołowska G., 1996: Geol. Quart., 40, nr 3: 467-480.
Dziekoński T., 1972: Wydobywanie i metalurgia kruszców na Dolnym Śląsku. PAN, Instytut Histori Kultury Materialnej, Ossolineum Wrocław; ss. 418.
Florek W., 1983: Młodoholoceński etap rozwoju dna doliny dolnego Bobru. Przegląd Geograficzny t. LV, z. 1; 33-61.
Kabata-Pendias A., Pendias H. 1993: Biogeochemia pierwiastków śladowych. PWN.
Klimek K., 1993: Środowisko sedymentacji antropogennych osadów pozakorytowych w dolinach Przemszy i Wisły Śląskiej. [w:] Georama 1 "Antropogeniczne aluwia Przemszy..."; 3-15.
Szwarczewski P., 1997: Metale ciężkie w różnowiekowych holoceńskich aluwiach Wisły okolic Torunia. Przegląd Geologiczny, vol. 45, nr 12; 1286-1288.
Teisseyre A. K., 1985: Mady dolin sudeckich. Część 1: Ogólna charakterystyka środowiska (na przykładzie zlewni górnego Bobru). Geologia Sudetica, vol. XX, nr 1; 113-195.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14