Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Leszek Lindner Instytut Geologii Podstawowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa

Nowe spojrzenie na plejstoceńskie osady i procesy rzeźbotwórcze w strefie Garbu Gielniowskiego (NW obrzeżenie Gór Świętokrzyskich)
Garb Gielniowski stanowi w strefie NW obrzeżenia Gór Świętokrzyskich wyraźne wzniesienie oddzielające niżej położone obszary Wzgórz Opoczyńskich i Równiny Radomskiej. Powierzchnia jego północnej części, określanej mianem tzw. Gór Przysuskich, leży na wysokości 292-345 m n.p.m., a powierzchnia jego części południowej, określanej mianem tzw. Gór Niekłańskich, znajduje się na wysokości 274 -357 m n.p.m. Obie wymienione części oddziela górny odcinek doliny Radomki.
Garb Gielniowski zbudowany jest ze skał jury dolnej (liasu) reprezentowanych przez szereg serii, których cechą charakterystyczną jest przewaga piaskowców nad mułowcami i iłowcami. Skały te tworzą szereg stosunkowo płaskich synklin i antyklin o osiach SE-NW, które ujęte są w rozległą formę antykliny gielniowskiej. Forma ta stanowi, w obrębie aulakogenu (wału) środkowopolskiego, pomost między Górami Świętokrzyskimi a wałem kujawsko-pomorskim. Partie wierzchowinowe Garbu Gielniowskiego są w większości przypadków fragmentami trzeciorzędowych powierzchni zrównań tworzących wychodnie skalne otulone pokrywami kongeliflukcyjnymi reprezentującymi spływy peryglacjalne zwietrzelin skał liasu.
Na obszarze Garbu Gielniowskiego i w strefie jego bezpośredniego otoczenia nie napotkano dotychczas form rzeźby i osadów, które można by wiązać z preplejstocenem. Należy sądzić, że już wówczas znajdował się on w strefie działu wodnego oddzielającego zlewnie rzek uchodzących w stronę rowu bełchatowskiego od zlewni rzek kierujących się w stronę niecki mazowieckiej. Budujące go skały były zapewne wówczas najważniejszym źródłem materiału okruchowego akumulowanego na jego dalszym obrzeżu w formie potężnych stożków napływowych lub serii rzecznych.
We wczesnym plejstocenie, obejmującym najstarsze zlodowacenie (Narevian) i następujący po nim interglacjał Podlasian, Garb Gielniowski początkowo znalazł się w strefie ekstraglacjalnej lądolodu tego zlodowacenia, a następnie podlegał rozcinaniu erozyjnemu przez rzeki interglacjalne. W początkowej części środkowego plejstocenu, podczas zlodowaceń południowopolskich (Nidanian, Sanian 1, Sanian 2), obszar ten objęty był każdorazowo zasięgiem lądolodów, których pozostałością są płaty glin zwałowych oraz resztki osadów wodnolodowcowych i bruki głazowe. W okresach interglacjalnych (Małopoloanian, Ferdynandovian) tej części plejstocenu, obszar Garbu Gielniowskiego był miejscem niezwykle intensywnej działalności erozyjno-denudacyjnej związanej przede wszystkim z jego wynoszeniem neotektonicznym. Ówczesne rzeki odznaczały się tu znacznymi spadkami a ich osady z reguły były pozbawione większych wkładek organicznych - tak dobrze zachowanych na niżej położonych obszarach rowu bełchatowskiego i Równiny Radomskiej.
W głównej części środkowego plejstocenu, obejmującej interglacjał wielki z jego ociepleniami (Mazovian, Zbójnian) oddzielonymi ochłodzeniem klimatycznym (Liviecian), obszar Garbu Gielniowskiego ponownie podlegał ruchom wznoszącym, a tym samym, intensywnej działalności denudacyjnej i erozyjnej tutejszych rzek w okresach ciepłych. W czasie ochłodzenia przypadającego na zlodowacenie Liviecian znalazł się on w strefie ekstaraglacjalnej ówczesnego lądolodu i podlegał zjawiskom wietrzeniowo-mrozowym oraz akumulacji zastoiskowej i eolicznej typowej dla warunków peryglacjalnych.
W końcowej części środkowego plejstocenu, obejmującej zlodowacenia środkowopolskie (Odranian, Wartanian) i oddzielający je interglacjał (Lubavian), obszar Garbu Gielniowskiego był również niezwykle istotnym elementem rzeźby tej części regionu świętokrzyskiego. Z zebranych materiałów wynika, że podczas tych zlodowaceń Garb Gielniowski trzykrotnie powstrzymywał rozprzestrzenianie się lądolodów skandynawskich ku południowi. Nowe oznaczenia wieku TL pozostawionych wówczas osadów lodowcowych i wodnolodowcowych nakazują liczyć się z możliwością uznania, że część z tych osadów może reprezentować zlodowacenie Odranian (daty w przedziale 290-229 ka) a część zlodowacenie Wartanian (daty w przedziale 167-109 ka) i potwierdzać opinie o dalszym zasięgu lądolodu skandynawskiego w czasie drugiego z tych zlodowaceń.
Późny plejstocen, obejmujący ostatni interglacjał (Eemian) i najmłodsze zlodowacenie (Vistulian), to okres w czasie którego na obszarze Garbu Gielniowskiego i jego otoczenia panowały początkowo interglacjalne procesy rzeczne i wietrzeniowo-glebowe. Z chwilą nastania warunków peryglacjalnych typowych dla strefy ekstraglacjalnej Vistulianu, doszło tu do powszechnego rozwoju spływów kongeliflukcyjnych zwietrzelin liasowych a także do rozwoju procesów korazyjno-deflacyjnych oraz sedymentacji lessowej i wydmowej przy współudziale wiatrów zachodnich.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14