Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Leszek Marks Państwowy Instytut Geologiczny Warszawa

Typologia osadów czwartorzędowych
Ogromna większość skał czwartorzędowych należy do skał osadowych, zwanych powszechnie osadami ze względu na niski na ogół stopień lityfikacji. Jednocześnie badania czwartorzędu koncentrują się w znacznie bardziej dostępnym środowisku lądowym - dlatego klasyfikacje osadów czwartorzędowych są na ogół zdominowane przez różne typy osadów występujących na lądzie. Te z kolei charakteryzują się przeważnie dużym zróżnicowaniem facjalnym, co stwarza poważne trudności w stworzeniu logicznej i niekontrowersyjnej klasyfikacji. Wyróżniające cechy środowisk czwartorzędowych skłaniają do tworzenia klasyfikacji osadów, które są w znacznym stopniu odrębne od stosowanych w geologii "przedczwartorzędowej", a przynajmniej istotnie się od nich różnią.
Klasyfikacje osadów czwartorzędowych mają przeważnie charakter regionalny, wynikający z cech obszaru, w którym prowadzone są badania. W istniejących klasyfikacjach najwięcej uwagi poświęcano zwykle - zależnie od obszaru badań i indywidualnych zainteresowań autora klasyfikacji - osadom lodowcowym, rzecznym, eolicznym lub wietrzeniowym. Niepoślednią rolę odgrywała także cecha, uznana przez autora klasyfikacji za wiodącą (np. geneza osadu, jego jednorodność, wiek, wpływ klimatu lub roślinności), jak również przeznaczenie stworzonej typologii (np. do celów stratygraficznych, sedymentologicznych, surowcowych czy budowlanych). Podejmowano także próby stworzenia, dla pewnych typów osadów lub dla całości osadów czwartorzędowych, klasyfikacji "obojętnej" - opartej na pozornie obiektywnych a jednocześnie "wymiernych" cechach osadu (np. uziarnienie czy skład mineralno-petrograficzny).
W praktyce we wszystkich typologiach osadów czwartorzędowych występują mniejsze lub większe niekonsekwencje, wynikające z nieuniknionej arbitralności przy klasyfikowaniu osadów powstających na pograniczu różnych środowisk sedymentacyjnych (zmienność facjalna, środowiska przejściowe lub subśrodowiska), powstawaniu podobnych osadów w diametralnie różnych środowiskach, wielokrotnej redepozycji lub niekonsekwentnemu uwzględnianiu przeważającego czynnika kształtującego.
Mając świadomość, że utworzenie idealnej i jednocześnie uniwersalnej klasyfikacji osadów czwartorzędowych nie jest możliwe, przy wszelkich zamierzeniach tego typu należy określić minimum założeń, na których taka klasyfikacja powinna być oparta. W takim "koszyku" minimum powinny być uwzględnione:
  • dominujące środowisko sedymentacyjne,
  • finalny proces depozycyjny,
  • intensywność depozycji,
  • forma występowania (związek z obecną lub kopalną rzeźbą terenu).
Utworzona przy takich założeniach wyjściowych klasyfikacja osadów czwartorzędowych opiera się na dominacji czynnika genetycznego i uwzględnia obecny stan zachowania osadów. Powszechnie określane cechy osadu jak uziarnienie, skład mineralno-petrograficzny czy struktury sedymentacyjne nie stanowiłyby podstawy klasyfikacji, natomiast odgrywałyby one nieocenioną rolę jako kryteria uzupełniające. Jednocześnie za zasadne należy uznać istnienie różnych klasyfikacji osadów czwartorzędowych, zależnie od rangi przypisywanej poszczególnym założeniom wyjściowym oraz celów, do jakich każda konkretna klasyfikacja ma służyć.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14