Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Anna Michno Instytut Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków

Wykształcenie pokryw stokowych w rejonie stanowiska archeologicznego w Słonowicach
Małoszówka jest prawostronnym dopływem Nidzicy położonym na Działach Proszowickich. Wysokości bezwzględne w dolnej części zlewni Małoszówki wynoszą 230-280 m n.p.m., zaś wysokości względne odpowiednio 40-90 m. Dno doliny jest zmeliorowane a jego szerokość wynosi od 200 do 600 m. W jego obrębie występują wyraźne półkoliste podcięcia ograniczające starorzecza. Dolinę Małoszówki jak i doliny boczne cechuje wyraźna asymetria zboczy. Zbocza o ekspozycji północnej (równoleżnikowe odcinki dolin) lub zachodniej (południkowe odcinki dolin) są strome, zaś zbocza przeciwległe charakteryzuje niewielkie nachylenie. Asymetrię tą wiązać należy z monoklinalnym ułożeniem warstw kredowych podłoża oraz z różną intensywnością procesów stokowych w okresie plejstocenu.
Stanowisko archeologiczne Słonowice położone jest w dolnej części zlewni Małoszówki na wyraźnym spłaszczeniu o wysokości względnej 7-11 m (200-204 m np.m.). Prawie dwudziestoletnie badania archeologiczne doprowadziły do odkrycia tu dużego obiektu o charakterze kultowo-grobowym, powstałego w okresie neolitycznej kultury pucharów lejkowatych, oraz osady kultury trzcinieckiej z początku epoki brązu (Michno, Tunia 1998).
W 1996 r. w rejonie stanowiska Słonowice wykonano serię 12 wierceń geologicznych oraz przeprowadzono wstępną charakterystykę pokryw w wybranych profilach (Michno et al. 1997). Wiercenia te umożliwiły rozpoznanie głównych etapów rozwoju rzeźby doliny dolnej Małoszówki, w tym poznanie budowy terasy lessowej. W analizowanych profilach rozpoznano:
  • lessy starsze - współcześnie budują one obszary wysoczyzn i górne odcinki stoków
  • kompleks gleb kopalnych - (gleba płowa i nałożony na nią czarnoziem) - w pełni zachowany jedynie w najwyżej położonym profilu
  • lessy młodsze - występujące w obrębie całej formy dolinnej.
Dokładna analiza sekwencji osadów, ich rozmieszczenia w profilu podłużnym stoku pozwoliła na wyciągnięcie wniosków o znacznym rozcięcięciu dna doliny Małoszówki w górnym vistulianie, oraz etapie akumulacji aluwiów terasy lessowej i później serii lessów młodszych. W okresie holocenu nastąpiło głębokie rozcięcie terasy oraz utworzenie pokrywy czarnoziemu przykrytej później deluwiami (Michno et al. 1997). Wpływ działalności człowieka prahistorycznego na środowisko przyrodnicze w dorzeczu Nidzicy był już wielokrotnie stwierdzany (Kruk et al. 1996). Intensywne użytkowanie rolnicze zlewni Małoszówki już od czasów neolitu oraz nakładające się na to holoceńskie zmiany klimatu stały się zapewne przyczyną zmian rodzaju i intensywności procesów morfogenetycznych a w tym szczególnie procesów denudacyjnych.
Stanowisko archeologiczne w Słonowicach położone jest na wyraźnym spłaszczeniu rozpoznanym w wierceniach geologicznych jako terasa lessowa. Poziom ten budują:
  1. Aluwia (piaski ze żwirami) i osady pozakorytowe (pyły piaszczyste) - wystepują one na głębokości 11,6 m. Strop tej serii występuje około 4-5 m powyżej stropu serii aluwialnej we współczesnym dnie doliny Małoszówki. W wykonanych wierceniach nie osiągnięto spągu tej serii osadów. Ich miąższość na pewno przekracza kilkadziesiąt cm.
  2. Stalowoniebieskie i szarooliwkowe pyły, pyły ilaste o miąższości 2,5 m. Zawartość substancji organicznej w dolnej części tej serii osadów wynosi 7% i maleje ku górze do 0,1%. Są to osady w znacznym stopniu przekształcone przez procesy glebotwórcze, o czym świadczy zmiana zawartości CaCO3 z 0,7% w części dolnej do 6% w górnej. Ta seria osadów została rozpoznana jako less młodszy środkowy.
  3. Pyły szarożółte, węglanowe (4-7,5% CaCO3) występujące w profilu terasy lessowej powyżej 9 m. Zawartość frakcji 0,05-0,02 mm wynosi przeciętnie 55%, piasku do 10% zaś części ilastych maksymalnie do 13%. Zawartość substancji organicznej wynosi w tej serii osadów od 0,1-0,2%. Poziom ten został rozpoznany jako less młodszy górny. W stropie tego poziomu występuje poziom subfosylnej gleby kopalnej (1,6 % substancji organicznej) oraz osady deluwialne.
W 1998 roku na kontakcie współczesnego poziomu terasy lessowej i stoku został wykonany wkop o długości 134 m i głębokości około 2 m. Umożliwił on pobranie do analiz i datowań prób osadów budujących strop terasy lessowej. Analiza odsłonięcia pozwoliła stwierdzić wyraźną zmianę miąższości czarnego, organicznego poziomu występującego poniżej współczesnej warstwy ornej. Poziom ten prawdopodobnie nawiązuje do rozpoznanej w wierceniach subfosylnej gleby kopalnej i osadów deluwialnych. Miąższość tego poziomu wynosi od około 30 cm na kontakcie poziomu terasy ze stokiem do ok 100 cm w części środkowej odsłonięcia i 60-70 cm w części dolnej. Wyraźną zmianę wysokości stropu osadów lessowych a więc i zmianę miąższości poziomu organicznego stwierdzał także podczas archeologicznych prac terenowych K.Tunia (wiadomość ustna). Dalsze badania w profilach podłużnych i poprzecznych na tym stoku oraz analiza bogatej dokumentacji archeologicznej powinna wyjaśnić genezę obserwowanego zróżnicowania miąższości omawianych osadów. W odległości kilkudziesięciu metrów w kierunku krawędzi terasy w obecnie eksplorowanym wykopie archeologicznym miąższość opisywanego organicznego poziomu wynosi około 110 cm. W obrębie tego poziomu na głębokości 45 cm występuje 12 cm warstwa żółtego, pylastego osadu (less). Warstwa ta być może jest związana z obiektem archeologicznym, znajdującym się w sąsiedztwie opisywanego profilu. Powstanie tego obiektu związane było z wykonaniem przez człowieka prahistorycznego na stoku obiektu (jamy zasobowej) sięgającego w warstwę bezstrukturalnego, żółtego lessu, wydobyciem osadów na powierzchnię i rozsypaniem ich w bezpośrednim otoczeniu. Jest to jedna z hipotez, która mogłaby wskazywać na miąższość osadów (ok. 45 cm) zakumulowanych na powierzchni stoku pierwotnego od momentu powstania obieku archeologicznego. Analizowany profil położony jest na terasie więc nie należy wykluczać genezy fluwialnej tej 12 cm warstwy osadów. Występowanie tej warstwy na większej powierzchni terasy wzdłuż doliny mogłoby potwierdzać tą hipotezę. Jednak wysokość względna terasy (7-11 m) przemawia przeciwko niej. Barwa osadów tej warstwy wiąże ją dodatkowo z lessem występującym poniżej organicznego poziomu.
Osady w rejonie stanowiska archeologicznego w Słonowicach obecnie są szczegółowo badane. Kilka prób zostało też wysłanaych do datowaniu C14. Otrzymane wyniki zapewne wzbogacą pierwsze obserwacje terenowe. Dalsze badania geomorfologiczne połączone z badaniami archeologicznymi, gleboznawczymi i paleobotanicznymi pozwolą na pewno na uzupełnienie tej niewątpliwie ciekawej problematyki.

Literatura
Kruk J., Alexandrowicz S.W., Milisauskas S., Śnieszko Z. 1996: Osadnictwo i zmiany środowiska naturalnego wyżyn lessowych. Studium archeologiczne i paleogeograficzne nad neolitem w dorzeczu Nidzicy. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków;
Michno A., Lasek A., Gębica P. 1997: Charakterystyka lessów i osadów holocenu doliny Małoszówki w rejonie Kazimierzy Wielkiej (miechowski płat lessowy). Materiały Sympozjum Terenowego: Glacjał i peryglacjał Kotliny Sandomierskiej i Przedgórza Karpat okolic Przemyśla, s. 23-26;
Michno A., Tunia K. 1998: Program badań archeologiczno przyrodniczych w dorzeczu środkowej i dolnej Nidzicy. Materiały Sympozum: Rola człowieka prehistorycznego w przemianach środowiska przyrodniczego, s. 23-24;


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14