Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Piotr Migoń Instytut Geograficzny Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław

Drogi ewolucyjne profili zwietrzelinowych i implikacje dla stratygrafii czwartorzędu
Paleogeograficzne znaczenie profili zwietrzelinowych jest generalnie dwojakie. Są one uważane za wskaźniki paleośrodowiskowe, a poszczególne ich typy wiązane z pewnym zakresem warunków klimatycznych, głównie termicznych i opadowych. Z drugiej strony, przez przypisanie im pewnego wieku uzupełniony zostaje zapis stratygraficzny, co jest szczególnie istotne dla obszarów denudowanych, o niskim potencjale zachowania osadów. Kryteria określania wieku produktów wietrzenia skał podłoża bywają jednak problematyczne. Najpewniejsze jest kryterium stratygraficzne i wykorzystanie zasady superpozycji. Umożliwia ono określenie minimalnego wieku pokrywy zwietrzelinowej, która to informacja może jednak posiadać zbyt duży stopień ogólności, jeśli osad przykrywający byłby wieku późnoplejstoceńskiego lub holoceńskiego. Wówczas przywoływane są kryteria pośrednie, np. grubości, czemu towarzyszy założenie, że przyrost pokrywy zwietrzelinowej zachodzi we względnie stałym tempie.
Zagadnieniem kluczowym staje się pojęcie wieku produktów wietrzenia, które w przeciwieństwie do procesów sedymentacji nie jest procesem o ściśle określonych ramach czasowych. Ciągłe oddziaływanie wietrzenia sprawia, że pokrywę zwietrzelinową należy raczej traktować jako zapis długotrwałego procesu ewolucyjnego, a nie krótkotrwałego w skali geologicznej epizodu. Ponieważ drogi ewolucyjne profili są różnokierunkowe, ich rozpoznanie nabiera podstawowego znaczenia dla interpretacji paleogeograficznej i właściwego osadzenia danego produktu wietrzenia w kontekście czasowym.
Wyróżnia się siedem podstawowych dróg rozwoju pokryw zwietrzelinowych (Thomas 1994), obejmujących
  1. obniżanie,
  2. pogłębianie,
  3. ścięcie,
  4. odnowienie,
  5. pogrzebanie,
  6. spłycenie i
  7. kolaps.
Kierunek ewolucji uwarunkowany jest wieloma czynnikami, z których najistotniejszy jest wzajemny stosunek intensywności wietrzenia i denudacji prowadzącej do zniszczenia pokrywy. Część z tych czynników odzwierciedla lokalne środowisko wietrzenia, np. warunki hydrogeologiczne lub zmienność skały macierzystej, stąd nawet w ograniczonych przestrzennie obszarach płaszcz zwietrzelinowy może rozwijać się wielokierunkowo.
Zasada wielotorowości ewolucyjnej pokryw zwietrzelinowych znajduje dobre zastosowanie w przypadku zwietrzelin piaszczysto-gruzowych, niegdyś uważanych za "preglacjalne" (plioceńskie), a coraz częściej podejrzewanych o wiek czwartorzędowy. Przegląd literatury opisującej zwietrzeliny gruzowe północnej i środkowej Europy wskazuje na ich duże zróżnicowanie ewolucyjne i wiele "wieków", co jest pochodną różnego położenia geomorfologicznego, morfotektonicznej pozycji obszaru i częstych zmian środowiskowych w czwartorzędzie. Wiele starszych pokryw uległo ścięciu wskutek oddziaływania procesów glacjalnych lub stokowych i obecnie zachowane są one w postaci szczątkowej. Równocześnie w innych miejscach, na zboczach dolin i u podnóży reaktywowanych w plejstocenie krawędzi tektonicznych profile ulegały pogłębianiu i mogły osiągać grubości nawet kilkunastu metrów. Cykliczność zmian klimatycznych odzwierciedlała się w przemiennej degradacji pokryw i okresowym odnawianiu procesów wietrzenia, co prowadziło do obniżania całej kolumny wietrzeniowej. Spłycanie profili zachodziło lokalnie i było związane z obecnością w podłożu szczególnie odpornych partii skały macierzystej. W obszarach wzmożonej akumulacji pokrywy zwietrzelinowe mogły ulec pogrzebaniu, co jednak niekoniecznie wiązało się z ich całkowitą fosylizacją. Obecność przepuszczalnego nadkładu, np. gruboziarnistych koluwiów lub torfów, umożliwia dalszy podpokrywowy rozwój profilu zwietrzelinowego. Nawet na tak małym powierzchniowo obszarze jak masyw karkonosko-izerski w Sudetach Zachodnich współwystępują pokrywy o wieku ewidentnie przedśrodkowoplejstoceńskim, pogrzebane pod iłami warwowymi zlodowacenia kontynentalnego, cienkie (<5 m) pokrywy na stokach karkonoskich ścięte w warunkach peryglacjalnych i głębokie (>12 m) profile u stóp reaktywowanej po okresie zlodowacenia środkowopolskiego krawędzi Karkonoszy.
Pozornie mało zróżnicowane pokrywy piaszczysto-gruzowe wydają się więc posiadać w poszczególnych miejscach różną historię, odzwierciedlającą obok czynników regionalnych (warunki klimatyczne, generalna tendencja denudacyjna) także czynniki lokalne (skała macierzysta, pozycja geomorfologiczna, warunki drenażu pokryw). Oddziaływanie tych drugich sprawia, że grubość, cechy litostrukturalne i mineralogiczne pokryw zwietrzelinowych stają się bardzo niepewnym kryterium stratygraficznym.

Literatura
Thomas, M.F., 1994, Geomorphology in the Tropics, Wiley, Chichester, 460 s.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14