Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Piotr Migoń Instytut Geograficzny Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław
Czesław August Instytut Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław

Cechy litologiczne ziarnistych zwietrzelin granitu karkonoskiego
Zwietrzeliny in situ granitu karkonoskiego odmiany porfirowatej, typowo wykształcone jako utwory ziarniste, o znacznej przewadze frakcji żwirowej i piaszczystej, są od wielu lat przedmiotem zainteresowania geomorfologów (m.in. Dumanowski 1961, Jahn 1962, Kostrzewski 1968, Borkowska, Czerwiński 1973, Migoń, Czerwiński 1994). Rozpatrywane były one między innymi w kontekście genezy utworów stokowych, form skalnych i późnokenozoicznych trendów w ewolucji rzeźby masywu karkonosko-izerskiego. Powszechnie przyjmowano przy tym pogląd, że charakteryzują się one generalnie niskim stopniem przemian wietrzeniowych, co miało wskazywać na młody geologicznie wiek i mało agresywne środowisko wietrzenia. Opinie takie nie były jednak z reguły poparte bardziej szczegółowymi informacjami o cechach litologicznych, w szczególności geochemicznych i mineralogicznych produktów wietrzenia ziarnistego granitu. Prezentowany referat omawia wstępne wyniki badań wtórnych minerałów ilastych oraz trendów geochemicznych obecnych w procesie wietrzenia ziarnistego.
Zmiany w składzie chemicznym granitu w procesie wietrzenia są niewielkie i jedynie sporadycznie wykazują kierunkowość w profilu pionowym. Najwyraźniej zaznacza się ona na przykładzie profilu w Głębocku (12 m grubości), gdzie ku górze rośnie zawartość K2O (z 4,13 do 4,98%), natomiast procentowy udział Na2O i CaO w części stropowej jest istotnie niższy niż w spągu profilu (odpowiednio 2,51 i 3,21% oraz 0,60 i 1,16%). Podobny, choć mniej wyraźny wzrost udziału związków potasu ku górze profilu stwierdzono w kilku innych odsłonięciach, jednak w niektórych udział ten malał, natomiast sodu i wapnia rósł. W zmienności zawartości krzemionki i glinu nie obserwowano żadnych prawidłowości.
Udział wtórnych minerałów ilastych w zwietrzelinach ziarnistych jest generalnie niewielki i w partiach najbardziej wzbogaconych we frakcję ilastą sporadycznie przekracza 10%. Najczęściej zwietrzeliny te zawierają 4-8% frakcji ilastej, w której najpowszechniej występują minerały z grupy smektytów. Najsilniejszemu zwietrzeniu ulegają plagioklazy, których kosztem tworzą się smektyt i minerały mieszanopakietowe z grupy illit/smektyt, a także biotyt, ulegający częściowo wermikulityzacji, podczas której uwalniane jest żelazo, nadające odsłonięciom zwietrzelin czerwono-brunatne zabarwienie. Kaolinit w typowej zwietrzelinie ziarnistej pojawia się śladowo lub wcale. Na tle tego niskiego stopnia zaawansowania wietrzenia wyróżniają się pionowe strefy silnej dezintegracji granitu, obserwowane w większości odsłonięć. Mają one grubość od 0,5 do 15-20 cm i przebiegiem nawiązują do powierzchni lub stref spękań. W ich obrębie przeważają minerały z grupy illitu- hydromiki, a miejscami także w większych ilościach kaolinit (do 30% wagowych frakcji ilastej). Równocześnie silnemu przeobrażeniu ulega w tych strefach nie tylko plagioklaz, ale także skaleń potasowy. Generalnie zmiany w chemiźmie zwietrzelin odpowiadają zmianom ich składu mineralnego.
Zaledwie kilkuprocentowy udział wtórnych minerałów ilastych w zwietrzelinach ziarnistych, przewaga minerałów z grupy smektytu i tylko sporadyczne występowanie kaolinitu oraz generalnie niewielki stopień zmian geochemicznych potwierdzają wysuwaną wcześniej tezę o małym zaawansowaniu procesów wietrzeniowych. Interpretacja "niedojrzałości" profili wietrzeniowych nie jest jednak jednoznaczna, gdyż oprócz zewnętrznych warunków klimatycznych istotną rolę odegrać mogła generalna długookresowa tendencja denudacyjna na stokach Karkonoszy i Kotliny Jeleniogórskiej. Ograniczenia czasowe umożliwiały przejście skały macierzystej tylko przez stadium smektytyzacji, zaś bardziej intensywne zmiany zachodziły w miejscach predysponowanych strukturą skały, głównie wzdłuż spękań.

Literatura
Borkowska I., Czerwiński J., 1973, On some mineralogical and textural features of granite regoliths in the Karkonosze Massif, Studia Geogr. 33, 43-56.
Dumanowski B., 1961, Cover deposits of the Karkonosze Mts., Zesz. Nauk. Uniw. Wrocł. B8, 31-55.
Jahn A., 1962, Geneza skałek granitowych, Czas. Geogr. 33, 19-44.
Kostrzewski A., 1968, Granulometria granitowej zwietrzeliny z terenu Karkonoszy, Bad. Fizj. Polską Zach. 21, 79-94.
Migoń P., Czerwiński J., 1994, Problem wieku zwietrzelin granitowych masywu karkonosko-izerskiego w Sudetach Zachodnich, Acta Univ. Wratisl. 1702, Prace Inst. Geogr. A7, 19-26.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14