Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Józef Edward Mojski Oddział Geologii Morza Państwowego Instytutu Geologicznego, Sopot

Podstawy chronostratygrafii czwartorzędu
Cały niemal dorobek badań udowadnia, że historia Ziemi w czwartorzędzie determinowana była ewolucją warunków klimatycznych. Dlatego też podział chronostratygraficzny tego okresu jest zależny głównie od stanu wiedzy o ilościach globalnych zmian warunków klimatycznych, różniących się możliwie maksymalnie między sobą zwłaszcza temperaturą i opadami, a w pewnym stopniu i bardziej podrzędnymi elementami klimatu.
Postępy techniki (wiertniczej, pomiarów laboratoryjnych, komputeryzacji i in.) umożliwiają prowadzenie coraz to bardziej precyzyjnych badań nie tylko na lądzie, bądź w dnach śródlądowych basenów wodnych, ale również badań osadów zalegających głębokie części dna oceanów. Uzyskane w tym ostatnim przypadku wyniki stają się, jeśli już nie są, podstawą do wypracowania jednolitej, globalnej skali chronostratygraficznej czwartorzędu.
Ćwierćwiekowe wysiłki prowadzą do ujednolicenia sekwencji i korelacji. jednostek podziału chronostratygraficznego dla różnych części oceanów. Trwają również prace nad wydatowaniem tych jednostek, zwłaszcza dla ostatnich 200 ka. Osiągnięte wyniki są zadowalające, choć zapewne okaże się wkrótce potrzeba wprowadzenia istotnych zmian w tej dziedzinie, a zwłaszcza w interpretacji wiekowych danych. Obecnie jednak niemal każdy autor nowej regionalnej syntezy chronostratygraficznej uważa za konieczne, a w każdym razie za wskazane nawiązanie do "krzywej tlenowej", częściej dla podparcia się nią i wzmocnienia swej argumentacji, aniżeli dla celów jedynie korelacji. Można jednak wyrazić przekonanie, że przedeemskie jednostki "krzywej tlenowej" mają coraz większe przedziały datowania, a także, co jest bardziej istotne, nie ma gwarancji, że obejmują one profile bez hiatusów. Widoczna jest w tej dziedzinie wzrastająca ostrożność przy próbach korelacji chronostratygraficznego podziału czwartorzędu lądowego i den oceanicznych.
Kontynentalna chronostratygrafia czwartorzędu znajduje się również na etapie poszukiwań profili bez hiatusów. Największe perspektywy rysują się w tej mierze dla osadów jeziornych obszarów niezlodowaconych. Przykładem mogą być osady denne jeziora Biwa w Japonii, a także rozpoczęte na dużą skalę badania osadów dennych jeziora Bajkał. Dla jeziora Biwa powstała osobna seria wydawnicza redagowana przez S.Horie. Podobne możliwości badawcze dotyczą Morza Kaspijskiego, a także wypełnień dużych basenów zamkniętych, bądź półzamkniętych, cechujących się ciągłym zapadaniem. Jednym z nich jest Nizina Pannońska, co do której wiadomo, że czwartorzęd osiąga tam miąższość ponad 800 m i jest dobrze rozpoznany dzięki monografii A.Ronaia (1985). Podobną jest Nizina Lombardzka, gdzie czwartorzęd osiąga ponad 1000 m miąższości. Można wyrazić nadzieję, że z takich to właśnie obszarów pochodzić będą profile stratotypowe dla pełnego podziału czwartorzędu, pod warunkiem, że są w nich zapisane wyraźnie i różnego rzędu wahania klimatyczne, a odpowiednie osady zostaną datowane.
Dobrym przykładem pełnej sekwencji, tyle, że obejmującym zaledwie ostatnie kilkanaście tysięcy lat są osady denne jeziora Gościąż w dolinie Wisły koło Płocka i profile kilku innych stanowisk osadów jeziornych w Europie (Holzmaar, Soppensee). Bogactwo faktów, jakie profile te zawierają, świadczy o wielkich możliwościach, jakie stoją przed stratygrafią czwartorzędu, w przypadku znalezienia tego typu profili, ale o wieku w całości plejstoceńskim.
Takie zadania, przed którymi stoi obecnie geologia czwartorzędu nie mogą przesłaniać osiągnięć w dziedzinie chronostratygrafii obszarów lądowych, a zwłaszcza obszarów zlodowaconych w plejstocenie. Tam bowiem powstawała nasza wiedza o tym systemie i tam występują przewodnie dlań do dziś gliny morenowe i inne facje glacigeniczne, a także dzielące je jeziorne utwory interglacjalne. tam też powstawały, uległy zmianom i są powszechnie stosowane podziały stratygraficzne czwartorzędu. Podziały te stały się potrzebą dla praktyki, a to ze względu na intensywny rozwój zdjęć geologicznych, przez służby geologiczne różnych państw.
Zgromadzony w ten sposób materiał stał się podstawą do rozwoju teorii podziału stratygraficznego czwartorzędu. Jeśli już ograniczyć się do osiągnięć polskich, to jednym z nich na skalę światowa jest opublikowana przez S.Z.Różyckiego (1961) teoria podziału dowolnej jednostki wiekowej czwartorzędu wraz z podaną próbą terminologii. Sam jednak podział zastosowany przez S.Z.Różyckiego nie odpowiada już obecnie znanym faktom. Można tez wymienić tu nowa definicję granicy pomiędzy jednostkami podziału chronostratygraficznego czwartorzędu (J.E.Mojski). Innym przykładem cennej inicjatywy w tym zakresie, choć w wielu punktach bardzo dyskusyjnym jest artykuł T.Wysoczańskiego-Minkowicza i in. (1996).
Niezależnie od istniejących na pewno luk stratygraficznych gliny morenowe i interglacjalne utwory jeziorne są podstawą chronostratygrafii plejstocenu obszarów zlodowaconych. W obszarach peryglacjalnych Europy funkcje takie pełnią lessy i gleby kopalne. Chronostratygrafia oparta na sekwencji tych winna być jednak poprzedzona regionalnymi syntezami litostratygraficznymi. Pod tym względem sytuacja w Europie, w tym i w Polsce wygląda lepiej w dziedzinie lessów (praca H.Maruszczaka 1996) aniżeli glin morenowych, mimo ostatnich, w tym polskich (K.Kenig 1998) osiągnięć.
W biostratygrafii osiągnięto znaczne postępy w dokumentacji florystycznej interglacjałów zlodowaconej części Europy. Dotyczy to zwłaszcza dolnego czwartorzędu (środkowy Don, Białoruś, Litwa, Polska, Niemcy, Holandia, Anglia) Dzięki pracom m. in. R.V.Krasnenkowa i in. (1984), C.Kondratiene (1996), Z.Janczyk-Kopikowej (1991), W.Zagwijna (1996) i C.Turnera (1996). Natomiast niedostatecznie rozwiązaną jest korelacja tych interglacjałów z innymi jednostkami podziału plejstocenu. W tym względzie w potencjalnie lepszej sytuacji jest obszar na wschód od Niemiec. Tam właśnie znajduje się pełniejszy zapis zlodowaceń oddzielających owe dolnoczwartorzędowe interglacjały. Stan badań pozwala na stwierdzenie, że biostratygrafia jest nadal podstawą podziału stratygraficznego czwartorzędu europejskiego na jednostki wiekowe pierwszego rzędu.
Rozwój geochronologii, czyli fizycznych i chemicznych metod określania wieku osadów, doprowadził do znacznych osiągnięć, w tym również w Polsce. Datowanie radiowęglem, w połączeniu z innymi metodami, doprowadziło do poznania kalendarzowego wieku granicy plejstocen-holocen, ze znacznym udziałem polskich specjalistów. Dla całego czwartorzędu metoda ta nie będzie miała znaczenia. Nie obejmuje ona już datowania ostatniego interglacjału. Największe perspektywy ma termoluminescencja. Wymaga ona jednak doskonalenia i to nawet w dziedzinie datowania lessów, gdzie odnieśliśmy w Polsce światowe postępy. Datowania glin morenowych wymagają zapewne dalszych postępów metodycznych i stałej weryfikacji. Nie wolno jednak rezygnować z ich wykonywania.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14