Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Bolesław Nowaczyk Instytut Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Zjawiska eoliczne południowo-zachodniej Wielkopolski
Na obszarze południowo-zachodniej Wielkopolski w wielu miejscach występują liczne formy powstałe w wyniku działalności eolicznej - korazyjnej, deflacyjnej i akumulacyjnej. Do niedawna nie stanowiły one przedmiotu szczegółowych badań. Jedynie wydmy znaczono na schematycznych mapach ich rozmieszczenia na terenie Polski (Galon 1958, Izmaiłow 1976, Nowaczyk 1986), na mapach podstawowych do Mapy Geologicznej Polski w skali 1:200000 i na tej mapie (Mojski 1976) oraz na Przeglądowej Mapie Geomorfologicznej Polski w skali 1:500000 (Starkel 1980). W opracowaniach geomorfologicznych tego terenu (Adamczewska 1954, Bartkowski 1963, 1967) wspomina się tylko o ich obecności. Jäkel (za Dylikiem 1952) na marginesie innych zagadnień nadmienia, iż w okolicy Kożuchowa znaleziono głaz noszący wyraźne ślady działalności korazyjnej wiatru.
Brak szerszego zainteresowania się formami eolicznymi zadecydował o tym, że w końcu lat osiemdziesiątych podjęto tutaj szczegółowe badania tych form. Ich głównym celem było:
  1. skartowanie geomorfologiczne obszaru,
  2. określenie udziału form eolicznych w rzeźbie terenu,
  3. analiza głazów rzeźbionych przez wiatr,
  4. analiza cech morfometrycznych wydm,
  5. typy genetyczne wydm,
  6. poznanie budowy wewnętrznej form i ich cech granulometrycznych,
  7. określenie wieku i przyczyn zdarzeń eolicznych.
Stosunkowo rzadko badane są formy powstałe w wyniku korazyjnej działalności wiatru. Ślady jej znajdowane są na różnej wielkości głazikach zalegających wśród różnoziarnistych osadów budujących wysoczyzny morenowe, sandry, czasami stożki napływowe i terasy rzeczne południowo-zachodniej Wielkopolski. Najwyraźniejszym dowodem korazji eolicznej są graniaki o zróżnicowanej liczbie grani i lic. Lica te w zależności od rodzaju skały są gładkie lub posiadają bogatą mikrorzeźbę. Obok klasycznych graniaków występują głazy noszące ślady eolizacji nazywane przez Dylika (1952) eologliptolitami. Głazy te ze względu na pierwotny kształt nie osiągnęły i nie osiągną postaci graniaka. Omawiane formy spotyka się na powierzchni lub pod wydmami i eolicznymi piaskami pokrywowymi. Tworzą one niejednokrotnie zwarty poziom bruku z dużą ilością okazów noszących piętno korazji (np. Jasień-odsłonięcie koło stacji kolejowej). Graniaki i eologliptolity zalegające na obszarach położonych na południe od maksimum zasięgu zlodowacenia bałtyckiego noszą na sobie piętno kilku cykli pustynnych. Natomiast te znajdowane na północ od niego, jednego cyklu. Nie można jednak wykluczyć prawdopodobieństwa zapisu na nich kilku cykli pustynnych w sytuacji gdy doszło do inkorporowania osadów ze zlodowacenia środkowopolskiego w osady zlodowacenia bałtyckiego.
Na wysoczyznach morenowych, sandrach, na stożkach napływowych i terasach w Pradolinie Głogowsko-Baruckiej oraz na terasach i dnach dolin występują niecki deflacyjne, wydmy i eoliczne piaski pokrywowe. Powierzchnie wysoczyzn morenowych i sandrów zajęte są przez pojedyncze wydmy i eoliczne piaski pokrywowe. Formy te są powszechniejsze w pradolinie i dolinie Lubszy. W odcinku Pradoliny Głogowsko-Baruckiej położonym między Bobrem a Nysą Łużycką wydmy i niecki deflacyjne rozwinęły się na rozległych stożkach napływowych tych rzek oraz innych wpadających do pradoliny. Stożki te powstały po ustaniu odpływu pradolinnego. Były one akumulowane w surowych warunkach klimatycznych, których dowodem są synsedymentacyjne kliny mrozowe. Natomiast we fragmencie pradoliny ciągnącym się od Bobru do Odry, niecki deflacyjne, wydmy i eoliczne piaski pokrywowe utworzyły się na terasach rzecznych, ukształtowanych również po zaprzestaniu odpływu wód pradolinnych. Na wymienionych obszarach zauważa się tak pojedyncze wydmy i sąsiadujące z nimi eoliczne piaski pokrywowe jak i pola z licznymi wydmami. Sporadyczne są wyraźne niecki deflacyjne. Najczęstszym typem genetycznym są wydmy paraboliczne i łukowe. Obok nich pojawiają się wydmy poprzeczne i podłużne. Liczne wydmy paraboliczne mają lepiej rozwinięte jedno z ramion. Na zwartym polu wydmowym usytuowanym na stożku Bobru zwraca uwagę duża wydma paraboliczna złożona.
W trakcie badań terenowych w kilku miejscach odkryto zazębianie się osadów eolicznych z osadami biogenicznymi wypełniającymi obniżenia terenowe. Częste są wśród piasków eolicznych lub pod nimi poziomy próchniczne gleb z reguły bogate w węgielki drzewne. Te rozdzielające lub podścielające poziomy przewodnie dowodzą, że wydmy na obszarze południowo-zachodniej Wielkopolski tak jak na innych terenach Polski i Niemiec były akumulowane w kilku fazach. Określenie wieku poszczególnych faz było możliwe dzięki wykonanym datowaniom radiowęglowym (46 próbek) i palinologicznym (3 profile) osadów biogenicznych i kopalnych poziomów próchnicznych.
Akumulacja wydm odbyła się w dwóch okresach. W pierwszym przypadającym na późny vistulian i okres preborealny procesy formotwórcze przebiegały w surowych warunkach klimatycznych. Rozgrywały się one w starszym dryasie, schyłkowej części młodszego dryasu i w okresie preborealnym. W drugim natomiast przypadającym na różne części holocenu przemodelowywanie wydm wywołane było najprawdopodobniej ingerencją człowieka w środowisko obszarów wydmowych. Zaznaczyć jednak należy, że bezpośrednich śladów jego działalności w postaci zabytków kulturowych dotychczas nie znaleziono.

Literatura
Adamczewska K., 1954: Z fizjografii krainy zielonogórskiej. Przegląd Zachodni 10, 1/2, 250-269,
Bartkowski T., 1963: O formach rozcięcia marginalnego i niektórych formach strefy marginalnej na Nizinie Wielkopolskiej. Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, 11, 7-50,
Bartkowski T., 1967: O formach strefy marginalnej na Nizinie Wielkopolskiej. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej, 7, 1, s. 260,
Dylik J., 1952: Głazy rzeźbione przez wiatr i utwory podobne do lessu w środkowej Polsce. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 67, 231-305,
Galon R., 1958: Z problematyki wydm śródlądowych w Polsce. (W:) Wydmy Śródlądowe Polski cz. I (red. R. Galon), 13-31,
Izmaiłow B., 1976: The state of researches in inland dunes in Poland. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Geograficzne, 43, 39-63
Mojski J. E., 1976 (red.): Mapa Geologiczna Polski w skali 1:200 000, ark Zielona Góra i Gubin. Instytut Geologiczny, Warszawa,
Nowaczyk B., 1986: Wiek wydm, ich cechy granulometryczne i strukturalne a schemat cyrkulacji atmosferycznej w Polsce w późnym vistulianie i holocenie. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, seria Geografia 28, s. 245,
Starkel L., 1980 (red.): Przeglądowa Mapa Geomorfologiczna Polski w skali 1:500 000, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14