Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Renata Paluszkiewicz Zakład Geologii Glacjalnej Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Wykształcenie osadów rytmicznie warstwowanych w obrębie zastoiska złocienieckiego na Pojezierzu Drawskim
Obszar zastoiska złocienieckiego znajduje się na Pjezierzu Drawskim, którego rzeźba w decydującej mierze jest efektem ostatniego zlodowacenia bałtyckiego, fazy pomorskiej. Złocieniecki basen sedymentacyjny usytuowany jest pośród kompleksów wysoczyznowych i powierzchni sandrowych. Jego monotonna powierzchnia zalega na wysokości około 130 m n.p.m. Podstawę rozważań dotyczącą cech litologicznych i strukturalno-teksturalnych osadów stanowią odsłonięcia zlokalizowane w północnej strefie zastoiska. Na obecnym etapie badań dokładnego rozpoznania cech osadów dokonano w obrębie stanowiska Złocieniec I, gdzie zbadano zarówno osady warwowe jak i utwory je podścielające.
Zgodnie z podziałem frakcji zastosowanym w opracowaniu (PN-B 174-02480), wydzielono trzy grupy osadów i obliczono zawartość procentową w całej masie liczącej 618 prób. I tak frakcję dominującą stanowi mułek - 67%, ił - 31%, piasek - 2%. Zauważa się, iż laminy letnie zbudowane są z materiału grubszego - piasku drobnego, a laminy ciemne z osadów drobniejszych - iłu i mułku. Potwierdza to ogólnie przyjętą zasadę o zróżnicowaniu frakcjonalnym w obrębie lamin jasnych i ciemnych (m.in. Klaczyńska-Przyjemska 1973, Paluszkiewicz 1996).
Dokonano zestawienia udziału poszczególnych frakcji w układzie pionowym. Osady profilu reprezentowane przez litotypy mułku i iłu wykazujące poziome warstwowanie często poprzedzielane są cienkimi około 1-5 mm grubości laminami piasku, o warstwowaniu horyzontalnym lub riplemarkach, których długość wynosi około 6 cm a wysokość około 1,5 cm. Zaznaczyć należy, iż spągowe partie profilu cechuje znaczne zagęszczenie lamin, a tym samym mała ich miąższość w porównaniu z centralną i stropową częścią, gdzie widać wyraźnie zwiększoną grubość lamin jasnych i ciemnych.
Określono także zawartość węglanu wapnia (CaCO3). Ogólnie zawartość CaCO3 w całym profilu jest dość znaczna. Średnio wynosi około 20%. Laminy letnie zawierają zdecydowanie więcej CaCO3, około 20% w stosunku do lamin zimowych, gdzie zawartość CaCO3 wynosi około 10-11%. Wyższa zawartość węglanu wapnia w jasnych warstwach spowodowana jest większą dostawą osadów w warunkach o znacznym potencjale tlenowym. W stropowej części profilu zaobserwowano mniejszą zawartość CaCO3 w stosunku do pozostałych lamin jasnych, wynosi ona 5-10%. Można to wiązać z wymyciem CaCO3 w poziomie eluwialnym, do niższego poziomu profilu.
W omawianym profilu na uwagę zasługuje leżąca na głębokości około 25 cm seria osadów mułkowo-ilastych. Wykazuje ona silne zażelazienie w porównaniu z pozostałą częścią profilu. Zażelazienie stropowej części profilu przejawia się licznymi rdzawo-brązowymi wytrąceniami. Przyczyną takiego zjawiska, zdaniem Myślińskiej (1965) mogą być wietrzeniowe zmiany postsedymentacyjne. Z kolei według Siuty (1961) powstanie konkrecji oraz innych form wytrąceń żelzazistych jest ściśle związane z oksydo-redukcyjnymi procesami zachodzącymi w osadzie. Obecność ich świadczy o oglejeniu. Zdaniem autora oba te czynniki mogły wpłynąć na wykształcenie osadu.
Ponadto na przestrzeni około 150 m dokonano rozpoznania cech osadów podścielających serię rytmicznie warstwowaną. Serię tą budują piaski i żwiry oraz miejscami występujące głazy. Analizy składu uziarnienia wykonane dla 15 prób wskazują, iż w 62% utwory podścielające stanowią piaski; 31,7% pyły, 4,7% ił i 1,5% przypada na żwir drobny. Utwory piaszczyste wykazują typ warstwowania rynnowego.
Wykonane pomiary strukturalne w obrębie zarówno serii warwowej jak i utworów je podścielających pozwoliły na ocenę kierunku dostawy materiału. Jak wynika z wykresów prezentowanych na rycinach kierunki dostawy materiału są bardzo zróżnicowane. Dla serii rytmicznie warstwowanej dominującym kierunkiem był kierunek NW, lecz pewne partie deponowane były z NE. Prawdopodobnie materiał dostarczany był od strony rynny glacjalnej jeziora Drawsko.
Podsumowując można stwierdzić, iż głównym mechanizmem depozycji iłów było najprawdopodobniej wytrącenie materiału z zawiesiny. Występujące miejscami warstwowanie soczewkowe oraz serie riplemarków wskazują na okresowe działanie prądu.

Literatura
Bartkowski T., 1972: Strefa marginalna stadiału pomorskiego w aspekcie deglacjacji strefowej (na wybranych przykładach z pojezierzy: Drawskiego i Mistkowskiego na Pomorzu). Bad. Fizjogr.nad Polską Zach., t.XXV, seria A. Geografia Fizyczna, s. 7-54, Poznań.
Klaczyńska-Przyjemska K., 1973: Metoda geochronologiczna w badaniach czwartorzędu Polski na podstawie iłów warwowych. W: Metodyka badań osadów czwartorzędowych pod red. E. Rühlego. Warszawa, s. 289-299
Myślińska E., 1965: Wpływ warunków sedymentacji i diagenezy iłów warwowych zlodowacenia środkowopolskiego na obszarze Mazowsza na ich własności inżyniersko-geologiczne. Biuletyn Geologiczny UW Warszawa, s. 3-98.
Paluszkiewicz R., 1996: Litogeneza serii osadowej rytmicznie warstwowanej w Okunicy pod Pyrzycami (Pomorze Zachodnie). Bad. Fizjogr. nad Polską Zach., seria A, t. XLVII, s.69-77.
Siuta J., 1961: Wpływ procesu glejowego na kształtowanie się cech morfologicznych i właściwości chemicznych profilu glebowego. Roczn. Glebozn., t.X, z. 2, s. 367-393, Warszawa.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14