Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Ryszard Paluszkiewicz Zakład Geologii Glacjalnej Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Zróżnicowanie litologiczne serii rytmicznie warstwowanych na przykładzie stanowiska Przewłoki (Pomorze Zachodnie)
Osady rytmicznie warstwowane z jedną laminą ciemną - "zimową" i jedną jasną - "letnią", powstałe w trakcie jednego cyklu sedymentacyjnego, od czasów de Geera (1912) określa się iłami warwowymi. Tym niemniej podobny charakter rytmicznie warstwowanych cykli sedymentacyjnych posiadają nie tylko osady ilaste. W podobny sposób deponowany może być również materiał o innym składzie mechanicznym (Klaczyńska-Przyjemska 1973), o grubszej frakcji. Serie warwowe są wyznacznikiem funkcjonowania obszarów zastoiskowych, choć nie jest to najczęściej występujący tam typ osadów (Brodzikowski 1992).
Przykładem zróżnicowania litologicznego osadów warwowych może być obszar Zastoiska Pyrzyckiego gdzie obok warwitów (Brodzikowski 1992) ilastych, budujących poszczególne poziomy zastoiska (Karczewski 1968, 1998), występują również warwity mułkowo-ilaste, a nawet piaszczysto-mułkowe.
Obszar, na którym prowadzono badania położony jest w południowo-wschodniej części Niziny Szczecińskiej (Galon 1947, Pietkiewicz 1947) w "Kotlinie Pyrzyckiej" (Mikołajski 1961). Za Karczewskim (1965) autor używa określenia Zastoisko Pyrzyckie ze względu na jej genezę. Kondracki (1978) wyznacza zasięg Zastoiska Pyrzyckiego wokół Jeziora Miedwie oraz na wschód od doliny Iny. Stanowisko badawcze w obrębie, którego prowadzono badania zlokalizowane jest na poziomie IV zastoiska (32-36 m n.p.m., Karczewski 1998), w strefie krawędziowej formy szczelinowej, 900m od miejscowości Przewłoki (Paluszkiewicz 1997). Poeksploatacyjne wyrobisko w centralnej części żwirowni umożliwiło wykonanie szeregu odsłonięć badawczych w krawędziach formy. Z czego do niniejszej prezentacji trzy z nich: Stanowisko (St) XIV, XX i XXVIII. Mimo podobnej genezy serie warwitów w tych odsłonięciach wykazują znaczne zróżnicowanie składu mechanicznego, od iłów do piasków pylastych. Zróżnicowanie szczególnie widoczne jest w laminach jasnych warw.
Średnia średnica ziarna (Mz) w osadach St. XIV i XX wynosi ok. 4.15, tak dla lamin ciemnych jak i jasnych. St. XXVIII charakteryzuje się znaczną rozpiętością wskaźnika Mz, od ok. 7 do ok. 2. Podobne zróżnicowanie zauważalne jest w zawartości węglanu wapnia (CaCO3). Najwyższe wartości CaCO3 występują w obrębie serii warwowych St. XIV (średnio 22). Znacznie niższe wartości występują w osadach St. XX i XXVIII (średnio 13). Zauważalne jest również zróżnicowanie CaCO3 w obrębie poszczególnych odsłonięć, obrazujące zmianę zawartości węglanu wapnia pomiędzy laminami ciemnymi i jasnymi warw. Wyjątek stanowi St. XXVIII gdzie zmiana zawartości CaCO3 następuje w stropowej części profilu. Centralna i spągowa część charakteryzuje się zawartością stałej ilości węglanu wapnia.
Wyjątek na omawianym terenie stanowią serie St. XXXVIII gdyż zbudowane są z materiału drobnopiaszczystego, lamin letnich i gruboziarnistego mułku, lamin ciemnych. Ich powstanie może związane być z pierwszym etapem powstawania formy szczelinowej, zakorzenionej w obrębie poziomu IV Zastoiska Pyrzyckiego, w trakcie depozycji materiału drobnopiaszczystego i mułkowego z wytapianych sezonowo pakietów martwego lodu. Dlatego w przypadku tych serii możemy stwierdzić, że warwity powstałe w spągu formy genetycznie związane są z kształtowaniem się formy szczelinowej, a nie z funkcjonowaniem Zastoiska Pyrzyckiego. Formę o podobnej genezie, w okolicach Damasławka, opisywał Kozarski (1958).
Zróżnicowanie litologiczne serii warwowych poszczególnych profili, mimo ich podobnej genezy oraz niewielkiej odległości między poszczególnymi odsłonięciami może być efektem kilku czynników:
  1. Z kierunku odpływu wód i ilości materiału dostarczanego do zbiornika z tworzącej się formy szczelinowej.
  2. Akumulacji warwitów w kilku etapach. Serie drobniejsze, ilasto-mułkowe tworzone w głębszym zbiorniku. Serie o większej średnicy ziarna, pylasto-mułkowe, w fazie zaniku zbiornika i dostawy materiału grubszego z wytapiającej się bryły martwego lodu.
  3. Pierwszą fazą powstawania formy w Przewłokach, w warunkach akumulacji materiału drobnopiaszczystego w spągu zakorzenionej szczelinowej pomiędzy bryłami martwego lodu.

Literatura
Brodzikowski K., 1992: Przestrzenne zróżnicowanie procesów sedymentologicznych w zbiorniku glacilimnicznym. Materiały Letniej Szkoły Sedymentologicznej, Murzynowo pod Płockiem, Wrzesień 1992, UŁ.
Karczewski A., 1965: Z zagadnień geomorfologicznych Niziny Pyrzyckiej. Bad. Fizjogr. nad Polską Zach., t. XV: Poznań, 71-92.
Karczewski A., 1998: Mapa geomorfologiczna Pojezierza Myśliborskiego i Niziny Szczecińskiej w skali 1:100 000. Wielkopolskie Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne, Geomat. Poznań 1998.
Klaczyńska-Przyjemska K., 1973: Metoda geochronologiczna w badaniach czwartorzędu Polski na podstawie iłów warwowych[w:] Rühle E. (red.) Metodyka badań osadów czwartorzędowych. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
Kondracki J., 1978: Geografia fizyczna Polski. PWN Warszawa.
Kozarski S., 1959: Kem o strukturze warwowej koło Damasławka. Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1(56): 85.
Paluszkiewicz R., Struktury deformacyjne warwitów na przykładzie stanowiska Przewłoki (Pomorze Zachodnie).


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14