Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Krzysztof Petelski Katedra Geomorfologii i Geologii Czwartorzędu Uniwersytetu Gdańskiego, Gdynia
Wojciech Prussak Państwowy Instytut Geologiczny, Oddział Geologii Morza, Sopot

Wpływ rzeźby podłoża osadów czwartorzędowych na morfologię Pojezierza Pomorskiego
Napływające nowe dane o budowie geologicznej utworów czwartorzędowych na obszarze Pojezierza Pomorskiego i Pobrzeża Bałtyku ukazują coraz większy związek współczesnej rzeźby powierzchni tego obszaru z rzeźbą stropu utworów podłoża osadów czwartorzędowych. Podłoże osadów czwartorzędowych stanowią tu osady różnych pięter trzeciorzędu lub kredy.
Związki współczesnej morfologii opisywanego obszaru i rzeźby stropu podłoża osadów czwartorzędowych można podzielić na dwie grupy:
  1. zależność przebiegu współczesnych rynien polodowcowych, dolin rzecznych, pradolin od przebiegu kopalnych dolin lub rynien subglacjalnych;
  2. związek przebiegu współczesnych krawędzi morfologicznych z przebiegiem kopalnych krawędzi.
Przebieg rynien Jezior Raduńskich z północnego-wschodu na południowy-zachód pokrywa się z przebiegiem głębokiej depresji podłoża czwartorzędu (trzeciorzęd) (Makowska, Noryśkiewicz, Jurys 1996). Dno tej doliny położone jest na wysokości - 60 m n.p.m. a miąższość osadów czwartorzędowych wynosi tu ponad 250 m.
Południkowo przebiegające doliny Dębnicy (Prussak, Głowniak 1997), Bolszewki (Mojski 1984, Prussak 1994) i Jeziora Żarnowieckiego (Ostaficzuk 1978, Petelski 1989) głęboko wcinające się w obszary wysoczyznowe znajdują swe odbicie w formie wklęsłej zaznaczającej się w stropie podłoża osadów czwartorzędowych (trzeciorzęd). Warto podkreślić, że dolina Bolszewki w dużym przybliżeniu powiela przebieg nieciągłości tektonicznej zaznaczającej się już w głębokim podłożu opisanej jako nieciągłość Wyszecino-Luzino (Graniczny 1994). To samo można powiedzieć o rynnie Jeziora Żarnowieckiego (Tyski 1973, Graniczny 1994). Wymienione współczesne doliny wykorzystują więc kopalne obniżenie (rynna glacjalna przemodelowana interglacjalnymi procesami rzecznymi ?), które przebiega aż od Jezior Raduńskich po Bałtyk. Kopalna forma wklęsła (depresja) zaznacza się w morfologii podłoża osadów czwartorzędowych konsekwentniej niż wspomniane współcześnie istniejące doliny, których przebieg jest miejscami nieciągły, zamaskowany najmłodszymi osadami czwartorzędowymi.
Opisana wyżej struktura przecięta jest Pradoliną Redy-Łeby. Rozdziela ona Pobrzeże od Pojezierza. W najlepiej rozpoznanym odcinku Pradoliny (Reda-Pieleszewo) istnieją głębokie obniżenia (rynny?, doliny kopalne?) rozcinające osady trzeciorzędu i wcinające się w utwory kredy. Prawdopodobne jest, że przynajmniej na niektórych odcinkach dzisiejsza forma wklęsła, jaką jest Pradolina, pokrywa się z przebiegiem kopalnej depresji podłoża czwartorzędu (Mojski 1979, Petelski 1990).
W obrębie lobu bytowskiego fazy pomorskiej zlodowacenia Wisły istniej system rynien polodowcowych radialnych o przebiegu N-S i prostopadłych do nich rynien marginalnych. Przebieg tych rynien pokrywa się z przebiegiem kopalnych dolin rozcinających osady trzeciorzędowe. (Petelski 1996). W tych formach wklęsłych w kolejnych interglacjałach funkcjonowały doliny rzeczne lub istniały rynny lodowcowe. Podobnie rynna przywidzka powiela przebieg doliny utworzonej w interglacjale augustowskim w utworach trzeciorzędowych (Petelski 1996).
Niektóre z krawędzi rozdzielających obszary wysoko wzniesionych wysoczyzn polodowcowych pokrywają się z krawędziami istniejącymi w utworach podłoża osadów czwartorzędowych. Są to: wschodnia krawędź Pojezierza Kaszubskiego (Mojski 1979), krawędź Kolbudy-Czerniewo o wysokości około 100 m (Petelski 1996) i krawędź wysoczyzny polodowcowej Bawernicy o wysokości około 80 m., która oddziela obszary sandrowe od obszaru wysoczyzny polodowcowej (Petelski 1996).

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14