Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Karol Rotnicki Zakład Geologii i Paleogeografii Czwartorzędu Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Glacitektonika i denudacja a problemy stratygrafii w szczegółowym kartowaniu geologicznym spiętrzonych moren czołowych zlodowaceń środkowopolskich
Dotychczasowa praktyka szczegółowego kartowania geologicznego Polski w skali 1:50 000 na obszarach zlodowaceń starszych od piętra Wisły, a zwłaszcza w obrębie zlodowaceń środkowopolskich, oraz płynące z tego doświadczenia pokazują, że złożoność budowy geologicznej czwartorzędu tego obszaru, a szczególnie strefy potężnego wału spiętrzonej moreny czołowej zwanego Wałem Śląskim lub Górami Kocimi, i wynikającego z tego problemy badawcze przysparzają realizatorom Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski sporo trudności. Niewłaściwe podejście do specyfiki problemowej tego obszaru bywa przyczyną błędnej interpretacji genetycznej niektórych utworów czwartorzędowych jak i fałszywego określenia ich pozycji stratygraficznej.
Można powiedzieć, że u podstaw tych trudności leży niedocenianie lub nawet pomijanie pewnych cech geologicznych i morfologicznych obszaru, których uwzględnienie ma często zasadnicze znacznie dla oceny genetycznej i stratygraficznej niektórych utworów. Te cechy są następujące:
  1. Glacitektonika; nie zawsze właściwa interpretacja struktur glacitektonicznych, a niekiedy wręcz nierozpoznanie ich obecności jest powodem błędnego określenia pozycji stratygraficznej niektórych utworów, na przykład glin zwałowych. Bardzo często, gliny zwałowe będące na powierzchni wychodniami struktur glacitektonicznych, bywają rozpoznane przy pomocy płytkich sond geologicznych lub obserwacji w odkrywkach o rozmiarach nieporównanie mniejszych od rozmiarów struktur glacitektonicznych, jako utwory pokrywające tę powierzchnię, a więc leżące niezgodnie na wspomnianych strukturach glacitektonicznych. W takim przypadku ekwilibrystyka właściwościami petrograficznymi tych utworów w celu uzasadnienia ich pozycji stratygraficznej jedynie potęguje błędną interpretację.
  2. Przekształcenie denudacyjne obszaru i jego skutki geologiczne; pomijanie lub nawet niedocenianie znacznego przeobrażenia pierwotnej rzeźby glacjalnej omawianych obszarów, a szczególnie potężnych form wypukłych, jakimi są spiętrzone moreny czołowe zlodowacenia Warty powoduje, że w ocenie pozycji stratygraficznej utworów, zwłaszcza występujących dzisiaj na powierzchni, nie uwzględnia się faktu, że procesy denudacyjne zlikwidowały nie tylko pierwotną, poglacjalną powierzchnię, ale i znaczną część pierwotnej treści geologicznej tych form wypukłych. W pierwszym rzędzie procesy denudacyjne zniszczyły wszelkie pokrywy pochodzenia glacjalnego, które spoczywały niezgodnie na glacitektonicznym wnętrzu spiętrzonych moren czołowych. Szacunki dzisiejszej objętości niektórych wałów czołowomorenowych i objętości osadów korelatnych do procesów denudacji, pokazują dobitnie ostańcowy charakter dzisiejszych form i pokazują jednocześnie, do jakiego stopnia nastąpiła likwidacja ich pierwotnej treści geologicznej na obszarze zlodowaceń środkowopolskich. W rezultacie usunięcia znacznej masy osadów przez procesy denudacyjne, na powierzchni występują dzisiaj utwory, które pierwotnie znajdowały się na różnych, często znacznych głębokościach. Pominięcie tego faktu prowadzi do błędnej oceny pozycji stratygraficznej nie tylko tych utworów.
  3. Powstanie zespołu denudacyjnych form rzeźby; brak zrozumienia dla faktu, że efektywna i zaawansowana denudacja prowadzi do powstania specyficznych form rzeźby, takich jak zrównania podstokowe (stoków zanikające) o cechach pedymentów oraz stanowiące ich przedłużenie - w strefie brzeżnej wzgórz jak i na szeroko pojętym przedpolu - powierzchnie ekwiplanacyjne kryjące pod sobą osady korelatne z procesami denudacji, jest przyczyną niewłaściwej interpretacji genetycznej i stratygraficznej niektórych form i osadów. Starsze powierzchnie zrównań oraz powierzchnie ekwiplanacyjne, rozcięte młodszym systemem dolin denudacyjnych zajmują często pozycję międzydolinnych spłaszczeń i stoliw, oddzielonych stokami nie tylko od den dolinnych ale również od den kotlin otaczających wzgórza. Mogą być one błędnie interpretowane bądź jako terasy kemowe, bądź jako fragmenty dawnych poziomów sandrowych podpartych przez martwe lody. Poprawny styl budowy takich form może być rozpoznany albo w dużych odsłonięciach albo w odpowiednio dużych wykopach. Płytkie sondy geologiczne nie pozwolą rozpoznać tego, że pod powierzchnią pedymentalną występują wychodnie struktur glacitektonicznych, ani nie pozwolą rozpoznać, że piaski i piaski mułkowe budujące powierzchnie ekwiplanacyjne nie są pochodzenia wodnolodowcowego lub limniglacjalnego.
  4. Dla prawidłowej interpretacji stratygrafii takich obszarów i genezy wielu utworów czwartorzędowych na nich występujących konieczne jest wstępne rozpoznanie stopnia zniszczenia pierwotnej rzeźby i stopnia usunięcia pierwotnego zapisu geologicznego.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14