Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Tomasz Schubert Zakład Paleoekologii Czwartorzędu Instytutu Badań Czwartorzędu UAM Poznań

Wyniki analizy osadów torfowiska położonego koło Bukowej Góry (Mierzeja Łebska)
Duże deniwelacje form mierzei Niziny Gardnieńsko-Łebskiej są jedną z przyczyn wpływających na skrajne zróżnicowanie panujących tu warunków wilgotnościowych. Niekorzystna struktura gleby, decydująca o niewielkich możliwościach kapilarnego wzniosu wody gruntowej, powoduje że jest ona niedostępna dla wyżej położonych szczytów i skłonów wydm. Wysokie zaleganie zwierciadła wody w, niewiele wzniesionych nad poziom morza, nieckach międzywydmowych sprawia, że ich powierzchnie są silnie wilgotne. Tutaj, w cieniu dominujących na mierzei procesów eolicznych, dokonują się procesy paludyfikacji. Warstwy osadów organicznych i biogenicznych, akumulowane w zagłębieniach, posiadają zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu centymetrów miąższości i zajmują niewielkie obszary. Na tym tle, wyjątkowe jest międzywydmowe torfowisko przejściowe, położone u północnych skłonów wydmy wałowej Bukowa Góra. Posiada ono powierzchnię ponad 1 ha, a jego złoże budują torfy 2,5 m miąższości. Osady te były przedmiotem rozpoznania geologicznego, po którym wytypowano 3 rdzenie do szczegółowych badań paleobotanicznych. Ich celem, było poznanie historii tego interesującego obiektu. Prezentowane doniesienie przedstawia interpretację wybranych wyników analizy makroszczątków roślinnych, którą przeprowadzono na osadach rdzenia VIII2/a. Został on pobrany na przedpolu napierającej na torfowisko wydmy. Zastosowana genetyczna klasyfikacja torfów pozwoliła wyróżnić poszczególne ich typy, rodzaje i w niektórych przypadkach gatunki. Dzięki temu rozszerzono zakres wnioskowania paleoekologicznego, od pojedynczej rośliny aż po całe ich zbiorowiska.
Spągową część złoża budowały torfy przejściowe: brzozowy (Betuleti), mszarno-bagnicowy (Sphagno-Scheuchzerieti) i mszarno-turzycowy (Sphagno-Cariceti). Bioindykacyjna wymowa odpowiadających im subfosylnych taksonów i syntaksonów wskazuje, że ich akumulacja dokonała się przy początkowo dużym, lecz z czasem słabnącym, udziale ruchliwych wód gruntowych zlewni torfowiska. Migrujące wody niosły mały ładunek substancji odżywczych, co umożliwiało wegetację niewielu roślinom dużych wymogów pokarmowych. Skromna ilość tych substancji sprawiała, że gatunki siedlisk eutroficznych nie stanowiły dużej konkurencji dla gatunków skąpożywnych, znajdujących równie dobre warunki rozwoju w tym siedlisku. Stała tendencja wzrostu poziomu wód wstrzymywała rozkład martwej materii roślinnej i jednocześnie konserwowała powstające złoże torfu. Przyrost tego złoża równoważył wzrost poziomu wody, dzięki czemu nie doszło do powstania zbiornika i wykształcenia zbiorowisk roślinności wodnej. W inicjalnym etapie rozwoju torfowiska, w jego otoczeniu, rozgrywały się procesy eoliczne. Ich świadectwem jest bardzo duży udział piasku w spągowych warstwach torfu. Fakt ten sugeruje, że wydmy mierzei były w części pozbawione roślinności. W najniższych próbach stwierdzono także duże ilości zwęglonej materii organicznej.
Następstwo pojedynczych taksonów znajdowanych w torfie oraz subfosylnych zbiorowisk roślinnych, wskazuje że wraz z przyrostem złoża pogarszały się warunki troficzne siedliska. Skład szaty roślinnej torfowiska ulegał zmianie. Stopniowo malał udział gatunków siedlisk żyznych, wzrastało natomiast znaczenie gatunków niewielkich wymagań troficznych. Wykształciła się postać torfowiska wysokiego, w którym dominowała ombrotroficzna gospodarka wodna. Udział wód gruntowych w zasilaniu torfowiska był prawdopodobnie niewielki. Wody te nie dostarczały wystarczająco dużo składników pokarmowych, aby mogły dalej wegetować gatunki siedlisk eutroficznych. Wspomniane zmiany, rejestrowane były w środkowej części rdzenia, którą budował torf mszarny wysoki (Ombro-Sphagnioni). W czasie rozwoju torfowiska wysokiego, w strukturze akumulowanego torfu zanikł udział materiału piaszczystego. Fakt ten został interpretowany jako osłabienie procesów eolicznych, powodowane wykształceniem pokrywy roślinnej na otaczających wydmach. Roślinność ograniczyła prawdopodobnie także migracje wód gruntowych, których mniejsza ilość docierała do torfowiska i dodatkowo z mniejszym pakietem substancji odżywczych. Stan ten nie trwał długo. W stropowych warstwach torfu wysokiego ponownie odnotowano wzrost udziału piasku. Sukcesywnie z runa torfowiska eliminowane były gatunki nie znoszące zasypania, jako pierwsze - mchy torfowce. Ponownie rejestrowano w rdzeniu duży udział węgli drzewnych. Wzmagające się procesy eoliczne, doprowadziły w końcu do całkowitego zasypania powierzchni torfowiska. Świadcząca o tym, warstwa piasku spoczywająca na złożu torfu, posiada miąższość kilkudziesięciu centymetrów. Wyginęły wszystkie gatunki torfowiskowe. Jednocześnie wzrósł poziom wód gruntowych i gdzieniegdzie na warstwie piasku powstały niewielkie oczka wodne, w których rozwijały się hydrofity. Wkrótce po tym zdarzeniu, podmokły piasek został ponownie opanowany przez roślinność torfowiskową. Co zrozumiałe, nie wykształciła się postać torfowiska wysokiego. Dotychczasowa sukcesja typu mezo-oligotroficznego została całkowicie przerwana. Piaszczyste podłoże i bliskość wód gruntowych sprawiły, że w zagłębieniu międzywydmowym kolejny raz powstało torfowisko typu przejściowego. Tym razem akumulowany był torf mszarno-turzycowy (Sphagno-Cariceti), w którego strukturze, aż po współczesną powierzchnię torfowiska, notowano ciągły i duży udział materiału piaszczystego.
Z powyższego wynika, że procesowi torfotwórczemu, zapoczątkowanemu w zagłębieniu międzywydmowym, towarzyszyła słabnąca bądź nasilająca się działalność eoliczna. Można podejrzewać, że obydwa procesy były warunkowane zmianami hydrologicznymi podłoża mierzei. Nagromadzenia zwęglonych szczątków roślinnych w osadach sugerują, że zmiany te mogły być powodowane wyniszczeniem pokrywy roślinnej wydm. Dalsze prace będą koncentrować się na datowaniu poszczególnych epizodów historii torfowiska i próbie wiązania ich z wydarzeniami, które w przeszłości mogły wpłynąć na wyżej wymienione stany i procesy.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14