Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Tadeusz Szczypek Katedra Geografii Fizycznej UŚ Sosnowiec
Walerian A. Snytko Instytut Geografii, Syberyjski Oddział RAN Irkuck, Rosja

Cechy piasków eolicznych w tajgowo-stepowej strefie wschodniej Syberii
Obszar badań obejmuje sąsiedztwo jeziora Bajkał, gdzie panują surowe termiczne i opadowe warunki klimatyczne. W zależności od nich, a także od utworów podłoża, a tym samym od gleb, jak również od gospodarczej działalności człowieka, współcześnie rozwijają się tu kontrastowo odmienne formacje roślinne: różne typy tajgi oraz niskotrawiaste stepy.
Powszechne występowanie piaszczysto-żwirowych utworów podłoża, cechujących się zróżnicowaną genezą, sprzyja równie powszechnemu rozwojowi procesów i form eolicznych, w tym współczesnych, najczęściej uwarunkowanych antropogenicznie. Niniejsze opracowanie prezentuje podstawowe cechy granulometryczne współczesnych piasków eolicznych z kilku odmiennych pod względem morfologicznym punktów obszaru bajkalskiego:
  1. zatoka Piesczanaja na zachodnim brzegu Bajkału,
  2. wybrzeże wyspy Olchon na Bajkale,
  3. stok górski w zachodniej części zapadliska Tunkińskiego,
  4. obszar równiny jeziornej w środkowej części zapadliska Tunkińskiego,
  5. poziomy terasowe w środkowej części zapadliska Tunkińskiego.
  1. Na brzegu zatoki Piesczanaja piaski eoliczne są rezultatem przewiania przez wiatry północno-zachodnie drobnoziarnistej zwietrzeliny skał granitoidowych, odsłoniętej wskutek zniszczenia pokrywy roślinności leśnej przez rozwój ruchu turystycznego. Dominują tu obszary deflacyjne z powierzchnia obniżoną - w stosunku do pierwotnej - o ponad 2 m, oraz towarzyszące im niewielkie pokrywy akumulacyjne. Przewiane piaski na powierzchni deflacyjnej mają średnice rzędu Mz ok. 0,700 mm, zaś w pokrywie akumulacyjnej - Mz = 0,289 mm. Piaski te cechują się brakiem jakiejkolwiek obróbki mechanicznej (Wo ok. 160-200) w środowisku eolicznym.
  2. Piaski eoliczne na wybrzeżu wyspy Olchon powstały w wyniku przemodelowania przez wiatry północno-zachodnie utworów plażowych, powstałych z neogeńskich piasków jeziornych, a także częściowo w wyniku przewiania zwietrzeliny granitoidowej. Rozwinęły się one w dwu strefach: tajgowej oraz stepowej. W strefie tajgowej współcześnie dominuje deflacyjna rzeźba w obrębie wcześniej uformowanych wydm, spowodowana nadmiernym wyrębem lasu. Przeciętne średnice ziaren piasków eolicznych osiągają tu rozmiary Mz = 0,390 mm. Są to osady średnio wysortowane i cechujące się - w stosunku do utworów wyjściowych - pierwszymi śladami obróbki mechanicznej w nowym środowisku (Wo ok. 600-800). W strefie stepowej piaski eoliczne na Olchonie budują cienkie, obecnie intensywnie rozwiewane pokrywy z powodu niekontrolowanego wypasu. Są to osady gruboziarniste: w dolnej części stoku osiągające wartość Mz = 1,125 mm, natomiast w części górnej - Mz ok. 0,600 mm. Są słabo przesortowane. Odznaczają się, jak poprzednie, w zasadzie brakiem obróbki eolicznej (Wo ok. 840-8800).
  3. Piaski na stoku góry Chajrchan w zachodniej części zapadliska Tunkińskiego tworzą współcześnie czynną pokrywę eoliczną, z powodu zniszczenia tajgi ze względów religijnych. Rozwinięta jest tu rzeźba akumulacyjno-deflacyjna (wydmy poprzeczne i niecki deflacyjne), kształtowana przez wiatry północno-zachodnie. Powstała ona w wyniku przemodelowania plejstoceńskich utworów rzeczno-jeziornych. Piaski eoliczne są tu średnioziarniste (Mz = 0,297 mm i grubsze od osadów podłoża. Cechują się bardzo słabą obróbką mechaniczną (Wo = 880).
  4. Piaski eoliczne na równinie jeziornej są współcześnie rozwiewane z powodu zniszczenia lasów w XVIII wieku. Obecnie występuje tu formacja stepowa. Modelowaniu ulega rozległa pokrywa eoliczna, powstała w wyniku przewiania przez wiatry wschodnie osadów rzeczno-jeziornych. Aktualnie dominuje tu rzeźba deflacyjna z towarzyszącymi jej drobnymi formami akumulacyjnymi. Często obserwuje się morfologiczny udział wiatrów zachodnich. Piaski eoliczne są średnioziarniste (Mz 0,359 mm) i grubsze od podściełających. Cechują się minimalną obróbką w środowisku wiatrowym (Mz ok. 600).
  5. Na powierzchniach terasowych doliny Irkuta rozwinęły się zarówno formy wydmowe, jak i pokrywy eoliczne. Powstały one w wyniku przemodelowania przez wiatry wschodnie piasków fluwialnych oraz fluwialno-limnicznych. Obecna aktywność eoliczna jest wynikiem wycięcia tajgi. Piaski współcześnie przewiewane są dość drobnoziarniste (Mz = 0,223 mm) i wyraźnie grubsze od podłoża. Są też stosunkowo dobrze obrobione przez wiatr (Mz ok. 1120).
Wspólną cechą opisanych piasków eolicznych w sąsiedztwie Bajkału jest ich bardzo słaba obróbka mechaniczna lub wręcz jej brak. Wynika to z bardzo krótkiej drogi transportu tych osadów w środowisku eolicznym. Wyjątek stanowią piaski przewiane na terasie Irkuta, gdyż tutaj osady wyjściowe były już wcześniej obtoczone przez płynącą wodę, a wiatr tę obróbkę poprawił. Poza tym wpływ eolicznego czynnika transportującego zaznaczył się w większości przypadków wywianiem cząstek najdrobniejszych a pozostawieniem grubszych (stąd większa gruboziarnistość w stosunku do podłoża), jedynie w zatoce Piesczanaja piaski przewiane są wyraźnie drobniejsze od podłoża, co wynika z ich lokalizacji na wysokim grzbiecie granitoidowym.
Piaski eoliczne opisanego fragmentu Wschodniej Syberii są więc piaskami świeżymi, mało ruchliwymi.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14