Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Jan Szupryczyński Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN Toruń
Krzysztof Lankauf Instytut Geografii UMK Toruń

Tekstura glin morenowych lodowca nr 69 (Tien-szan)
Badania tekstury glin moreny dennej przeprowadzono na niewielkim lodowcu dolinnym oznaczonym nr 69 (wg katalogu lodowców ZSRR) położonym na północnych stokach grzbietu Kungej-Ałatau. Lodowiec ten położony w południkowej grani łączącej dwa duże grzbiety Północnego Tien-szanu: Zailijskij-Ałatau i Kungej-Ałatau. Skaliste te grzbiety przekraczają wysokość 4000-4500 m są pokryte wiecznymi śniegami i lodowcami.
W dolinie Czon-kemin znajduje się 182 lodowców a ich powierzchnia obejmuje około 150 km2. Z ogólnej liczby lodowców aż 60% (tj. 73% ich powierzchni) rozwiniętych jest na północnych stokach Kungej-Ałatau. Większość tych lodowców znajduje się we wschodniej części łańcuchu górskiego - co jest zrozumiałe, tu spada większość opadów atmosferycznych.
Lodowce tego regionu nie osiągają dużych rozmiarów. Największe z nich Aksu Wschodni i Maszkowcewa osiągają do 5 km długości. Przeważają lodowce dolinne 50% ogólnej powierzchni lodowców - ale to stanowi tylko 12% ogólnej ich ilości.
Lodowiec nr 69 to mały lodowiec dolinny o długości ok. 3 km i zajmuje powierzchnię około 2,9 km2 - kończy się na wysokości 3600 m n.p.m. a jego najwyższe partie dochodzą do 4270 m n.p.m. (= 1988 rok). Linia firnowa przebiega na wysokości około 3900 m n.p.m. Zlodowacenie północnego Tien-szanu zalicza się do typu kontynentalnego.

Morena denna

Chcąc przeprowadzić analizę litologiczną moren trzeba znać budowę geologiczną obszaru w którym rozwinięty jest lodowiec nr 69. W tym obszarze wydziela się dwie strefy strukturalno-petrograficzne. Górną część lodowca - w tym najwyższe grzbiety zbudowano z późnoordowickich intruzywnych granitów i diorytów a boczne skłony i częściowo skłony południowego-zachodniego karu budują środkowo-ordowickie i kambryjskie łupki i piaskowce. Te skały były źródłem moreny dennej.
Na prawym boku lodowca (wschodnia część) znaleziono tylko jedno ale za to duże odsłonięcie moreny dennej. Długość odsłonięcia około 280 metrów. W tym odsłonięciu można wyróżnić 4 pokłady glin: na powierzchni cienką pokrywę moreny powierzchniowej i 3 pokłady gliny morenowej dennej. Miąższość kompleksu osiąga 18 metrów! Przeprowadzono tu badania tylko w przypowierzchniowych warstwach - w szurfie do głębokości 1,20 m.
Na powierzchni warstwa moreny powierzchniowej (ablacyjnej) do ok. 0,40-0,50 metra miąższości zbudowana z dużych ostrokrawędzistych krystalicznych głazów granitów i diorytów - przeważa frakcja o średnicy 20-40 cm - największe osiągają rozmiary prawie do 1,0 metra (92 cm, 87 cm). Pod nimi na głębokości ok. 0,30 m warstwa drobnych ostrokrawędzistych głazów przechodzących bezpośrednio w warstwy lodu lodowcowego o miąższości 0,30-0,40 metra. Lód lodowcowy zawiera bardzo dużo drobnego materiału morenowego i nieliczne drobne głaziki.
Pod lodem kompleks glin o miąższości do 18 metra. Wyróżnić można 3 wyraźne horyzonty glin - najwyższy o miąższości 1,0 do 2,0 m - gliny szarej (= morena denna). Następny horyzont to glina jasno-żółta, miejscami z czerwonawym odcieniem - o miąższości 2,0-7,0 metra z dużą ilością dużych dobrze otoczonych krystalicznych głazów (granit, dioryt). A poniżej kompleks szarej gliny morenowej, której to fragment odsłania się w północnej części odsłonięcia - a w południowej części pokład ten przysłonięty jest licznymi stożkami spływowymi i deluwiami.
W wykonanym szurfie wykonano pomiary 663 głazików. Badania teksturalne tu przeprowadzone pozwoliły określić charakter genetyczny glin. Na powierzchni występuje typowa spływowa morena ablacyjna w fazie in statu nascendi, zaś poniżej morena denna bazalna o wyraźnym ukierunkowaniu dłuższej osi głazików (5 diagramów po 100 głazików) zgodnej z kierunkiem płynięcia lodowca z południowego-wschodu ku północnemu-zachodowi, 320-340° ku 140-160°. Zastosowanie metod strukturalno-teksturalnych uściśla charakterystykę współczesnych osadów morenowych.
Cechą podstawową uziarnienia osadów morenowych lodowca nr 69 w górach Tien-szan jest ich gruboziarnistość, przejawiająca się znaczną przewagą frakcji żwirowej nad frakcjami pozostałymi, a także ich bardzo słabe i skrajnie słabe wysortowanie.
Analizowane próbki reprezentują osady supraglacjalnej moreny ablacyjnej jak też osady moreny dennej. Ze względu na bardzo duży udział składników gruboziarnistych (żwirowatych) do analiz zastosowano nietypowy zestaw sit, uwzględniający szczegółowy podział frakcji żwirowych. Frakcje drobniejsze od 0,1 mm analizowano metodą laserową. Dla każdej próby określono także maksymalną średnicę ziarna. W sumie analizowano próby w 16 klasach wielkościowych. We wszystkich próbach dominuje frakcja żwirowa (powyżej 2 mm) której udział waha się od 19 do ponad 95%. Udział frakcji: piaszczystej, mułkowej i ilastej jest systematycznie mniejszy.
Histogramy uziarnienia osadów są zdecydowanie wielomodalne, niekiedy z wyraźną dominacją frakcji grubożwirowych (ale reprezentowane są prawie wszystkie przedziały). Jedynie próba reprezentująca osady mułkowo-ilaste (T 17b) odbiega swoim wykształceniem od pozostałych. Krzywe kumulacyjne uziarnienia, wykreślone na siatce prawdopodobieństwa mają na ogół przebieg podobny, wykazujący różnorodność osadu a zarazem wielką przewagę populacji "A" i "C" (Visher 1969) nad populacją "B" (suspensyjną). Dowodzi to przewagi procesów trakcji (wleczenia) i niekiedy saltacji w transporcie osadów.
W czołowej strefie lodowca nr 69 rzeźba i osady morenowe są w trakcie powstawania i tu można sprawdzić przydatność statystycznych metod strukturalno-teksturalnych do badań plejstoceńskich osadów morenowych.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14