Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Elżbieta Szulc-Rojan Pracownia Sedymentologiczna, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa
Irena Tsermegas Pracownia Sedymentologiczna, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa
Barbara Woronko Pracownia Sedymentologiczna, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa

Wydmy garbu Pińczowskiego na tle budowy i rzeźby podłoża
Garb Pińczowski jest podłużną formą o przebiegu NW-SE, wyniesioną ok. 80-100 m ponad dno sąsiadującej z nim doliny Nidy. Zarówno na jego wierzchowinie, jak i u podnóży, powszechnie występują wydmy. Celem niniejszego opracowania jest wykrycie prawidłowości w ich rozmieszczeniu i wskazanie przyczyn, które zadecydowały o głównych cechach rzeźby eolicznej tego obszaru.
Realizując to zadanie wykonano mapy: geomorfologiczną i litologiczną badanego terenu. Odzwierciedlają one poligenetyczny charakter rzeźby Garbu Pińczowskiego, podkreślając fakt, że jest to forma przedczwartorzędowa, częściowo ekshumowana spod osadów młodszych. Jednak znaczne jej fragmenty nadal przykryte są plejstoceńskimi piaskami fluwioglacjalnymi. Zachowały się one zwłaszcza na wierzchowinie. Lokalnie zostały przekształcone przez procesy eoliczne i obecnie tworzą pola piasków przewianych, urozmaicone zarówno drobnymi, jak i dużymi pojedynczymi wydmami.
Największą taką formę (której wysokość względna wynosi 20 m) położoną na Garbie Pińczowskim skartowano w Lesie Pasturskim (ok. 2 km na północ od Bogucic-Podmieścia). Ma ona kształt paraboli o ramionach skierowanych ku zachodowi. Jej podstawa, o średnicy ok. 500 m, położona 260-270 m n.p.m., podnosi się w kierunku wschodnim.
Pozostałe formy wydmowe stwierdzone na wierzchowinie Garbu Pińczowskiego są już znacznie drobniejsze. Na ogół nie występują pojedynczo lecz w zespołach. Poczynając od wschodu (od okolic Buska Zdroju), powierzchnie zwydmione spotykamy: w Lesie Winiarskim na północ od Wełcza, w Lesie Boguckim, w rejonie wsi Zakamień, w Lesie Podwale i na zachód od drogi Pińczów-Kielce.
Poza wierzchowiną Garbu Pińczowskiego interesujące formy wydmowe występują niżej, na granicy tej jednostki i Niecki Połanieckiej. Spośród nich za szczególnie ciekawe uznano: niewielki pagórek położony przy drodze z Kolonii Brzeście do Skowronna Górnego oraz potężną złożoną formę (zespół nakładających się na siebie wydm) z piaskownią "Chruścice" zajmującą rozległy obszar koło miejscowości Szczypiec.
Jak już wspomniano, znaczną część opisywanego terenu przykrywają piaski fluwioglacjalne. Występują one na czterech poziomach: ok. 260, 250, 240 i 220-230 m n.p.m. Duże wydmy powstały jedynie na najwyższym i najniższym, w podobnej odległości (ok. 8-9 km) od północno-zachodniego krańca Garbu Pińczowskiego. Bezpośrednio na wschód od nich pojawiają się strefy, gdzie teren, nawiązując do przedczwartorzędowego podłoża, wyraźnie obniża się a następnie podnosi o ok. 30 m.
Formy drobne wiążą się albo ze skrajną, wschodnią częścią ww. pokrywy fluwioglacjalnej, albo (na zachodzie opisywanego terenu) występują na plejstoceńskich tarasach Nidy.
Materiał budujący wszystkie zbadane obiekty jest słabo wysortowany, co wskazuje na krótki transport piasku. W formie koło Skowronna stwierdzono znaczną domieszkę frakcji pylastej, silnie węglanowej. Pomiary biegów i upadów lamin dowodzą, że opisywane wydmy (niezależnie od położenia) zostały ukształtowane przy dominacji wiatrów wiejących z sektora zachodniego. Odtworzone kierunki wykazują większe zróżnicowanie w przypadku form zlokalizowanych za wierzchowinie Garbu Pińczowskiego, zaś u podnóża przeważa kierunek północno-zachodni, czyli równoległy do osi garbu.
Można zatem wnioskować, że wydmy opisywanego regionu zawdzięczają swoje dzisiejsze oblicze trzem głównym etapom rozwoju rzeźby Garbu Pińczowskiego. Po pierwsze, o ich istnieniu i obecnym kształcie zadecydował uwarunkowany geologicznie przebieg osi tej formy w przybliżeniu zgodny z dominującym kierunkiem wiatrów wydmotwórczych. Po drugie, usypany później w wydmy materiał znalazł się na wierzchowinie i północnych peryferiach garbu dzięki intensywnej akumulacji fluwioglacjalnej w okresie zlodowaceń południowopolskich i środkowopolskich. I po trzecie, największe formy powstały tam, gdzie dzięki predyspozycjom rzeźby podłoża, w kolejnych fazach wydmotwórczych nie dochodziło do rozwiewania wydm starszych lecz do ich nadbudowywania.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14