Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Wojciech Włodarski Instytut Geologii UAM Poznań

Osady "krawędzi strukturalnej" rynny glacjalnej jeziora Drawsko i ich znaczenie paleośrodowiskowe
W literaturze wyróżnia się trzy typy rynien glacjalnych:
  1. rynny glacjalne - będące efektem egzaracji, są to rynny szerokie, w których dno i zbocza zbudowane są z gliny typu lodgement, często współwystępują zaburzenia glacitektoniczne, formami towarzyszącymi są drumliny i formy drumlinoidalne;
  2. subglacjalne rynny glacjalno-fluwioglacjalne, reprezentujące efekt erozji wód subglacjalnych w kanałach typu R i M, nieżadko w warunkach ciśnienia hydrostatycznego, są one znacznie węższe od poprzednich, układają się w system radialny, a u ich wylotu występują apexy stożków sandrowych;
  3. rynny o złożonej genezie (Kozarski 1966/67).
Na Pojezierzu Drawskim istnieje system rynien tworzący dwa układy: pierwszy o orientacji NNW-SSE (rynny jezior: Drawsko, Wąsosze, Siecino, Lubie), drugi o orientacji ENE-WSW (rynny jezior: Pile, Komorze, Żerdno, Drawsko - zatoki: Henrykowska i Rękawiecka). Znaczące jest tu krzyżowanie się tych dwóch układów w rynnie J. Drawsko. Rynna ta bierze początek na S skłonie garbu pojeziernego, natomiast jej wylot związany z rynną I-go układu znajduje się w części proksymalnej sandru Drawy. Relacja tej rynny do zasięgu fazy pomorskiej jest problematyczna. Również niejasna jest geneza samej rynny czy też systemu rynien w ogóle. W stosunku do ciągu rynien II-go układu wyrażono pogląd, iż reprezentuje on przykład ciągu rynien marginalnych na bezpośrednim przedpolu lądolodu fazy pomorskiej (Marsz 1973).
Przeprowadzona analiza facjalna osadów w stanowisku Nowe Drawsko pozwala na szersze sprecyzowanie problemu genezy rynien na tym obszarze. Stanowisko to zlokalizowane jest w nieczynnym wyrobisku, w wyraźnej formie wałowej, wznoszącej się 50 m ponad otaczające ją z trzech stron obniżenia: J. Drawsko (Zat. Ptasiej), J. Żerdno i zatorfionego obniżenia na NE. W trakcie badań terenowych zostały umownie wydzielone cztery litosomy, które przypisano następnie do trzech kompleksów litofacjalnych.
Kompleks I stanowią osady bezpośredniej depozycji glacjalnej. Należą tu gliny subglacjalne typu lodgement (litofacja Ds*), melt-out oraz supraglacjalne typu flow. W obrębie dominującej litofacji Ds stwierdzone bardzo licznie struktury glacidynamiczne zapadają pod kątem 25 -30 stopni, w przybliżeniu prostopadle do do dłuższej osi rynny I-go układu (bieg tych stuktur jest równoległy). Orientację dłuższych osi głazików w tej litofacji charakteryzuje mała dyspersja kierunkowa i rozkład monomodalny, ponadto wskazuje ona na kierunek wypadkowy względem azymutu upadu powyższych struktur a orientacją dłuższej osi rynny I-go układu. Warto dodać, że w obrębie litofacji Ds istnieje przeławicenie osadami litofacji SGDm (spływ grawitacyjny typu debris flow), w której dłuższe osie głazików są zorientowane zgodnie z upadem struktur glacidynamicznych.
Kompleks II reprezentuje zróżnicowaną serię osadów delty Gilberta, podrzędnie zaś osadów fluwioglacjalnych. Na główny obraz strukturalny składają się jednostki sedymentacyjne zaangażowane w wielkoskalowych warstwowaniach przekątnych pod kątem 10-15 stopni w dolnej części kompleksu oraz 25-30 stopni w jego górnej części. Następstwo litofacji charakteryzuje się występowaniem cyklu regresywnego (analiza BTH, MPS, udziału procentowego matrix piaszczystego). Wyróżniono tu osady bottomsetu, toesetu i foresetu delty. Bottomset stanowią kolejno osady turbidytu dystalnego członu Td** przechodzące ku górze w turbidyt proksymalny członu Taaa. Ten ostatni reprezentowany jest przez ławicę osadów litofacji Fm o miąższości 0.5 m, z sekwencją o odwróconej gradacji ziarna. Sekwencja taka jest efektem kilku nakładających się na siebie spływów, z których każdy następny reprezentował coraz bardziej proksymalny człon. Toeset zdominowany jest przez spływy grawitacyjne o rytmicznym charakterze. W każdym rytmie stwierdzono jednostkę "letnią" (litofacja SGm, GSm) i "zimową" (litofacja Fm). Rytmiczność ta wiąże się z wielkością dostawy materiału do basenu sedymentacyjnego i zróżnicowaniem charakteru depozycji między spływem grawitacyjnym typu debris flow a gęstym prądem turbidytowym (człon Ta - grain flow). W powyższych osadach stwierdzono regresywne następstwo litofacji. Obok osadów spływów grawitacyjnych rozpoznano osady riplemarków wstecznych.
Foreset delty zdominowany jest przez osady zdeponowane w wyniku przemieszczenia lawinowego materiału klastycznego po skłonie delty (avalanching - litofacja SGi). Podrzędnie występujące osady litofacji SGt należy wiązać z efemerycznymi kanałami dystrybucyjnymi rozcinającymi skłon delty. Odmienne pod względem facjalnym wykształcenie osadów foresetu i toesetu, które stanowią człony diachroniczne względem siebie, może wskazywać na zróżnicowanie w sposobie i dynamice transportu na skłonie delty w bliżej nieokreślonych rytmach sedymentacji cyklicznej.
Kompleks III reprezentują osady przepływów trakcyjnych w kanale subglacjalnym (dominacja litofacji SGt, SGh).

Z powyższych rozważań wynikają następujące wnioski:
  1. Depozycja osadów w stanowisku Nowe Drawsko zachodziła w obrębie dwóch pięter depozycyjnych: subglacjalnym (kompleksy I, III) oraz supraglacjalnym (kompleksy I, II).
  2. Kompleksy I i II wykazują zgodność strukturalną - występują w sytuacji stokowej. Kompleks I stanowią osady gliny typu lodgement deponowanej na pierwotnej powierzchni sedymentacyjnej związanej z paleoskłonem rynny glacjalnej I-go układu. Rozkład lini płynięcia lodu lodowcowego w spągowych partiach lądolodu mógł cechować się skośnym przebiegiem po paleoskłonie jako efekt działania dwóch sił: siły związanej z poziomym naciskiem lądolodu podczas transgresji na kierunku NNW-SSE, działającej wzdłuż biegu powierzchni paleoskłonu; siły prostopadłej będącej wynikiem działania sił grawitacji na masy płynącego lodu. Powyższy kierunek wynika jednoznacznie z orientacji dłuższych osi głazików w litofacji Ds. Laminy piaszczyste w tej samej litofacji jako planarne elementy strukturalne powstałe przy tym samym układzie sił w lądolodzie, mają orientację zgodną z powierzchnią paleoskłonu. Należy zauważyć, iż autor w powyższym modelu zakłada tensyjny układ naprężeń w spągu lądolodu. Z teoretycznego punktu widzenia, kompresyjny układ naprężeń wynikałby raczej z: orientacji głazików na kierunku NW czy też zaburzonej, a także z odpowiedniego obrazu strukturalnego litofacji Ds (Menzies 1989).
  3. Kompleks II leży zgodnie na kompleksie I i powyżej niego, tworząc deltę Gilberta. Całą sekwencję można określić mianem krawędzi strukturalnej rynny. Krawędź ta jest cofnięta w stosunku do współczesnej krawędzi morfologicznej rynny o około 1,5 km, co wydaje się być efektem powstania w trakcie rozpadu lądolodu terasy kemowej, doklejonej do krawędzi strukturalnej. Terasa ta zbudowana jest z osadów fluwioglacjalnych i deltowo-jeziornych - stanowiska Nowe Drawsko, Czaplinek IV (Kłysz 1990) (delty progradowały z W i E do centrum basenu śródlodowego).
  4. Architektura osadów kompleksu I stanowi dowód na bezpośrednie oddziaływanie lądolodu fazy pomorskiej na krawędzie rynny, a więc i na jej egzaracyjną genezę. Pogląd ten w znacznym stopniu osłabia analiza porównawcza glin subglacjalnych z innych stanowisk w obrębie wysoczyzny. Wskazuje ona na fakt. iż lądolód fazy pomorskiej reprezentował ciało glacjalne o zimnym reżimie termicznym i małej dynamice (warunki sztywnego dna) poza obniżeniami morfologicznymi, gdzie istnieje zapis sedymentacyjny większej aktywności (mobilne dno wg Menziesa 1989). W związku z powyższym lądolód fazy pomorskiej mógł co najwyżej przeobrazić egzaracyjnie makroformę rynny glacjalnej I-go układu, wtedy też powstał kompleks osadowy krawędzi strukturalnej. Przebieg tej krawędzi nie jest poznany, co należałoby prześledzić za pomocą wierceń czy też metod geofizycznych.

Literatura
Kłysz, P., 1990. Mechanizm kształtowania się strefy marginalnej fazy pomorskiej na obszarze Pojezierza Drawskiego. Prace UAM, Seria Geogr., 47: 236 pp.
Kozarski, S., 1966/1967. The origin of subglacial channels in North Polish and North German plain. Bull. Soc. Amis Sci. Lettres Poznań, B 20, 21-36.
Marsz, A., 1973. Niektóre zagadnienia geomorfologii bezpośredniego przedpola zasięgu stadiału pomorskiego na Pojezierzu Drawskim (na przykładzie obrzeżenia rynny marginalnej Drawsko-Pile). Bad. Fizjogr. nad Polską Zach., 26, Seria A, Geogr. Fizyczna, 97-143.
Menzies, J., 1989. Subglacial hydraulic conditions and their possible impact upon subglacial bed formation. Sedimen. Geol., 125-150.


* - Kod wg Mialla w modyfikacji Zielińskiego.
** - Oznaczenia sekwencji turbidytowych wg Boumy.
(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14