Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Wojciech Wysota Zakład Geologii i Hydrogeologii Instytutu Geografii UMK Toruń

Stratygrafia i geneza osadów zlodowacenia Wisły w południowo-zachodniej części Wysoczyzny Chełmińskiej
W krawędzi południowo-zachodniej części Wysoczyzny Chełmińskiej odsłaniają się serie osadowe o dużym znaczeniu dla stratygrafii i paleogeografii ostatniego zlodowacenia w południowej części dolnego Powiśla. Podjęte przez autora kilka lat temu szczegółowe badania litofacjalne i litologiczno-petrograficzne tych serii koncentrowały się jak dotychczas w dwóch najbardziej eksponowanych stanowiskach: Rzęczkowo i Łążyn (Wysota i in. 1993, 1996, 1997, Wysota 1997), na północny zachód od Torunia. W tym roku badaniami objęto również nowe stanowiska na południe od Chełmna (m.in. Unisław).
Osady ostatniego zlodowacenia mają tu miąższość rzędu 30-40 m. W ich profilu wydzielono trzy formacje litostratygraficzne: dolną (A), środkową (B) i górną (C). Formacje dolna i górna reprezentowane są przez osady glacjogeniczne, w tym cztery poziomy glin morenowych oraz utwory zastoiskowe. Formację środkową tworzą osady rzeczne wchodzące w skład dotychczas wydzielanej serii Rzęczkowo (Wysota i in. 1996). Nazwano ją formacją Rzęczkowo. Leży ona w pozycji formacji gniewskiej wyróżnionej wcześniej przez Makowską (1979, 1986).
Dolna formacja glacjogeniczna (A) obejmuje dwa ogniwa zastoiskowe AI (transgresyjne) i AIII (recesyjne) oraz rozdzielające je ogniwo gliny morenowej AII. Dolne ogniwo zastoiskowe tworzą piaski mułkowate i mułki ilaste z przewarstwieniami iłów o miąższości około 2 m. Powyżej zalega glina morenowa mułkowata o barwie szarej o miąższości 3,3 m. Górne ogniwo zastoiskowe stanowią iły i mułki ilaste o miąższości do 2,0 m. Poniżej tej formacji występują piaski rzeczne, które prawdopodobnie reprezentują strop górnej części serii wypełniającej kopalną dolinę rzeczną z interglacjału eemskiego (formacja dolnego Powiśla wg Makowskiej 1979,1986).
Formacja Rzęczkowo (B) ma miąższość 17-22 m. Tworzą ją jednorodne piaski drobno- i średnioziarniste, lokalnie z przewarstwieniami mułków piaszczystych i mułków. Wysortowanie osadów waha się od umiarkowanego do bardzo dobrego. Przewodnimi elementami litofacjalnymi tej serii są piaszczyste ławice o wielkoskalowym płaskim warstwowaniu przekątnym (Sp), ławice piasków laminowanych poziomo (Sh) o różnej skali, ławice piaszczyste o przekątnej laminacji riplemarkowej (Sr) o różnej skali, drobno- i średnioskalowe ławice mułowo-piaszczyste o przekątnej laminacji riplemarkowej (FSr) i przekątnej laminacji riplemarków wstępujących (Fsrc). Osady formacji Rzęczkowo były akumulowane w środowisku piaskodennej rzeki roztokowej (Wysota i in. 1996). Dominującym kierunkiem paleotransportu był kierunek zachodni z odchyleniami ku N i S.
W obrębie górnej formacji glacjogenicznej (C) wydzielono trzy ogniwa morenowe CI, CII i CIV oraz ogniwo zastoiskowe - CIII.
Dolną część jednostki CI stanowi glina morenowa piaszczysta masywna, jasnobrunatna (DSm) o miąższości do 1,5 m (CI1). W jej spągu stwierdzane są struktury glacjomylonityzacji w postaci rozwleczonych ciał piaszczystych i fałdków wleczeniowych. Lokalnie na kontakcie tej gliny z piaskami rzecznymi zalegającymi poniżej występują poziome kliny gliniaste (till wedges) oraz glacjodynamiczne struktury penetracyjne w postaci subhoryzontalnych powierzchni ścięcia, fałdków ciągnionych i zatartego pierwotnego warstwowania piasków. Glinę cechuje unimodalny rozkład kierunków ułożenia dłuższej osi klastów (NE-SW). Jest ona interpretowana jako glina bazalna z nałożenia.
W stropie ogniwa CI występuje warstwowana glina (Ds) o miąższości 0,5-0,7 m (CI2). Składa się ona z kilku wykazujących laminację ławic glin o różnej teksturze i barwie (brunatnej, czarnej, różowej i szarej) o zmiennej miąższości (do 20 cm). Niekiedy są one przewarstwione cienkimi (1-5 mm) laminami piaszczystymi, piaszczysto-mułkowymi lub ilastymi. W stropie warstwy występuje ławica iłu o miąższości do 15 cm. W glinie warstwowanej stwierdzono struktury typu dropstonów, a w laminach ilastych brekcji sedymentacyjnej. Jest ona interpretowana jako subakwatyczna glina spływowa.
Powyżej zalega glina morenowa piaszczysta, masywna, zwarta (DSm) barwy jasnoszarobrunatnej o miąższości 1,5-5 m (ogniwo CII). W stanowiskach Łążyn-B oraz Unisław glina ta ścina lokalnie zaburzone glacjotektonicznie osady ogniwa CI. Orientacja dłuższej osi klastów posiada wyraźne maksimum na kierunku NNE-SSW. Glina ta jest interpretowana jako glina bazalna z nałożenia. Lokalnie w stropie wykazuje ona cechy gliny z wytopienia.
Zalegające ponad tą gliną ogniwo zastoiskowe CIII tworzą iły, mułki i piaski drobnoziarniste o miąższości do 3,5 m. Utwory drobnoziarniste wykazują rytmiczną laminację poziomą (Fh) i falistą (Fw), strukturę masywną (Fm) oraz przekątną laminację riplemarkową i przekątną laminację riplemarków wstępujących (SFr, SFrc). Stwierdzono również kilka poziomów struktur deformacyjnych w postaci pogrązów i brekcji sedymentacyjnej (Fd), a także deformacje w formie drobnych uskoków normalnych. Kontakt tych osadów z gliną zalegającą poniżej jest akumulacyjny. Osady te były akumulowane w środowisku płytkiego jeziora proglacjalnego, prawdopodobnie supraglacjalnie.
Najwyższe ogniwo CIV obejmuje masywną glinę ilastą barwy brunatnej o miąższości do 5 m. Glina ta buduje powierzchnię wysoczyzny morenowej. W strefie krawędziowej wysoczyzny jest ona silnie zdenudowana. Cechuje ją wyraźna orientacja klastów w układzie bimodalnym z maksymami na kierunkach N-S oraz NW-SE. Kontakt gliny z zalegającymi niżej ogniwem zastoiskowym jest ostry - erozyjny. Glina ta jest interpretowana jako glina bazalna z nałożenia.
Wydzielone glacjalne ogniwa litostratygraficzne reprezentują cztery odrębne nasunięcia lądolodu zlodowacenia Wisły: W1, W2, W3 i W4 o różnej randze stratygraficznej (stadiał, faza lub subfaza). Jednostka AII jest związana z nasunięciem lądolodu podczas stadiału toruńskiego (W1). Wskazuje na to jej pozycja litostratygraficzna pomiędzy formacją dolnego Powiśla i formacją Rzęczkowo. Uzyskane datowania TL piaskow rzecznych formacji Rzęczkowo (około 63000-64500 BP) (Lankauf i in. 1998) wskazują na jej powstanie w okresie interstadiału gniewskiego. Reprezentowane przez trzy młodsze ogniwa glacjalne nasunięcia W2, W3 i W4 nie mają jeszcze dostatecznie określonej pozycji stratygraficznej. Istotną w tym przeszkodą jest brak danych odnośnie wieku ogniwa zastoiskowego CIII, które rozdziela gliny morenowe związane z nasunięciami W3 i W4.

(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14