III Seminarium GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH

Streszczenia referatów i posterów	Instytut Badań Czwartorzędu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza	Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich	Komisja Badań Czwartorzędu Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Paweł Zieliński Zakład Geografii Fizycznej i Paleogeografii UMCS Lublin

Piaszczyste osady eoliczne na lessach okolic Wrzelowca koło Opola Lubelskiego

Fakt istnienia zespołu form piaszczystej akumulacji eolicznej na płacie lessowym w północo-zachodniej części Wzniesienia Urzędowskiego (Wyżyna Lubelska) został zasygnalizowany przez H. Maruszczaka (1958) i J. Morawskiego (1961) przy próbie określenia wieku względnego wydm. Wobec braku szczegółowych studiów autor podjął próbę określenia wzajemnych relacji różnych osadów i form eolicznych.

Objęte badaniami piaszczyste osady eoliczne nadbudowują nieciągłą pokrywą płat lessowy w okolicy Wrzelowca (ryc. 1). Pod względem morfologicznym różnicują się one na pokrywy eoliczne oraz wydmy. Piaszczyste pokrywy eoliczne zajmują rozległe powierzchnie zarówno w części wierzchowinowej płata lessowego oraz w strefach jego krawędzi, gdzie współwystępują z nimi niewielkie wydmy - paraboliczne i podłużne, według typologii J. Wojtanowicza (1969).

Ryc. 1 Występowanie piaszczystych osadów eolicznych i lessów okolicach Wrzelowca
A) Położenie obszaru badań na tle jednostek geomorfologicznych zachodniej części Wyżyny Lubelskiej wg H.Maruszczaka (1972): DPW - Dolina Przełomowa Wisły Środkowej, 1 - granice prowincji, 2 - granice makroregionów, 3 - granice mezoregionów, 4 - granice regionów
B) Szkic geologiczny na podstawie Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:50000, arkusz Opole Lubelskie (uproszczony i częściowo uzupełniony: 1- skały górnokredowe, 2 - gliny lodowcowe (odrzańskie), 3 - osady rzeczno-peryglacjalne i rzeczne, 4 - piaski rezydualne, 5 - lessy, 6 - osady pylaste lessopodobne, 7 - eoliczne piaski pokrywowe, 8 - piaski w wydmach, 9 - osady deluwialne, 10 - punkty badawcze

Na podstawie wstępnych badań terenowych piaszczystych osadów eolicznych, które objęły analizę makroskopową uziarnienia osadów i pomiary strukturalnych elementów kierunkowych, stwierdzono:

Miąższość piasków eolicznych jest zróżnicowana stosownie do ich wyrazu morfologicznego i wynosi: od 0.5 do 1 m dla piasków pokrywowych, oraz od 1 do 3 m dla wydm.
W dwudzielnym (najczęściej) profilu pionowym piaszczystych osadów eolicznych w części dolnej reprezentują je piaski pokrywowe z przewarstwieniami pylastymi (w strefie kontaktu z podłożem) o laminacji poziomej, zaś w części górnej piaski wydmowe o małokątowym warstwowaniu nachylonym.
Podłoże piasków pokrywowych tworzą:
1. lessy właściwe w stropie odwapnione - stanowisko 1 i 2;
2. bezwęglanowe osady lessopodobne - stanowisko 4 i 6;
3. deluwia pylasto-piaszczyste - stanowisko 7.

Sytuacja geologiczno-morfologiczna piaszczystych osadów eolicznych, ich cechy litologiczno-strukturalne, a także wyniki uzupełniających je standartowych analiz laboratoryjnych sugerują iż:

Piaszczyste osady eoliczne dokumentują oddzielny cykl, młodszy od cyklu lessowego. Poza ogólną sytuacją geologiczną uwzględnioną przez H. Maruszczaka (1958) i J. Morawskiego (1961), wskazuje na to w szczególności zaleganie ich powyżej silnie odwapnionych lessów.
Postlessowe procesy eoliczne rozpoczęły się akumulacją piaszczystych pokryw, o czym świadczy ich obecność w spągu piasków wydmowych.
Depozycji piasków pokrywowych towarzyszyła deflacja lessów. Wskazują na to przewarstwienia pylaste w ich spągu oraz zwiększona zawartość frakcji najdrobniejszej wśród stropowych laminitów piaszczystych.
Sedymentacja najwyższej serii osadów eolicznych doprowadziła do powstania wydm. Cechy strukturalne tych osadów sugerują łączyć ich akumulację z rozwojem wydm o charakterze stacjonarnym (R. Rotnicki 1970, J. Wojtanowicz 1971).
Materiał wydmowy pochodził najprawdopodobniej z przewiania piasków pokrywowych. Przemawia za tym daleko idące podobieństwo ich uziarnienia.

Literatura
Dowgiałło W.D., 1986: Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski w skali 1:50000, arkusz Opole Lubelskie. Wyd. Geol.; 705-718.
Maruszczak H., 1958: Wydmy Wyżyny Lubelskiej i obszarów sąsiednich. W: Galon R. (red.) Wydmy śródlądowe Polski cz. II, PWN Warszawa; 61-79.
Maruszczak H., 1972: Wyżyny Lubelsko-Wołyńskie. W: Geomorfologia Polski, 1, PWN, Warszawa; 340-384.
Morawski J. 1961: Holoceńskie osady eoliczne w dorzeczu dolnej Wyżnicy. Kwartalnik Geologiczny t. V, nr 3.
Rotnicki K., 1970: Główne problemy wydm śródlądowych w Polsce w świetle badań wydmy w Węglewicach. Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej, 11, 2, PTPN.
Wojtanowicz J., 1969: Typy genetyczne wydm Niziny Sandomierskiej. Annales UMCS, B, 24, z.1; 1-45.
Wojtanowicz J., 1971: Struktura wydm okolic Leżajska (Nizina Sandomierska). Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego, D, 12; 69-75.