Streszczenia
referatów
i posterów

Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich Komisja Badań Czwartorzędu
Polskiej Akademii Nauk
III Seminarium
GENEZA, LITOLOGIA I STRATYGRAFIA UTWORÓW CZWARTORZĘDOWYCH
w 20 rocznicę śmierci PROFESORA BOGUMIŁA KRYGOWSKIEGO

Roman Żurawek Instytut Geograficzny Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław

Wybrane cechy litologiczne osadów reliktowych lodowców skalnych Masywu Ślęży
Osady wielkich form akumulacji na wschodnich i południowych stokach Ślęży (718 m n.p.m.) na Przedgórzu Sudeckim, interpretowanych głównie na podstawie przesłanek geomorfologicznych jako reliktowe lodowce skalne (Żurawek 1997, w druku) nie były dotąd przedmiotem analiz sedymentologicznych. Wyraźna morfologia lodowców skalnych Ślęży pozwala na względnie precyzyjne wyznaczenie ich dolnych i bocznych granic, co umożliwiło taką lokalizację wkopów badawczych, aby reprezentowały one różne typy pokryw stokowych. Założono trzy płytkie wkopy (do 2 m):
  1. w osadach jednej z form,
  2. w pokrywie stokowej powyżej lodowca skalnego oraz
  3. na stoku poniżej, w osadach lessowych i glinie zwałowej.
Porównanie litologii osadów w tych trzech profilach umożliwiło zdefiniowanie najważniejszych cech osadów ślężańskich reliktowych lodowców skalnych.
Osad w profilu (1) cechuje się bezładną teksturą i dużym zróżnicowaniem uziarnienia (ryc. 1). Budują go luźno i chaotycznie rozmieszczone bloki i gruz, tkwiące w gliniastym matrix. W składzie petrograficznym, określonym makroskopowo, zdecydowanie dominuje występujące w podłożu gabro. Z niego też zbudowane są największe bloki, których wielkość (długość dłuższych osi) dochodzi do 90 cm. Udział materiału eratycznego, reprezentowanego z reguły przez ziarna frakcji żwiru, nie przekracza 10% (liczebność populacji poddanej analizie: 260). Bloki mają nieregularne kształty, nawet jednak te o wyraźnie nieizometrycznym pokroju nie wykazują orientacji; niektóre z nich tkwią w osadzie pionowo. Bloki cechuje niewielki stopień obtoczenia, a na powierzchniach są one silnie obwietrzałe chemicznie. Z reguły dolnym powierzchniom bloków gabra towarzyszą ilaste naskorupienia.
Ryc. 1 Profil osadów reliktowego lodowca skalnego
Ryc. 2 Krzywe uziarnienia matriks
d - średnica zastępcza ziarna (cząstki) [mm],
D - zawartość ziaren (cząstek) o średnicy mniejszej niż d [%]
W składzie granulometrycznym matrix zaznacza się stosunkowo duży udział frakcji pyłu (0,02-0,1 mm), sięgający 43% (frakcje poniżej 1 mm = 100%). Zawartość pyłu jest największa w stropie osadu; na głębokości 1,5 m wynosi już tylko 28%. Zawartość frakcji piasku wynosi na różnych głębokościach od 22 do 33%, natomiast frakcji iłu: 27-41%. W całym profilu brak jest jakiegokolwiek warstwowania. Intensywnie wietrzejące chemicznie gabro nadaje glinie żółtobrunatną barwę.
Profil (1) zlokalizowany został na jednym z wałów czołowych i reprezentuje osady "jądra" reliktowego lodowca skalnego. Wskazane cechy litologiczne dobrze odpowiadają strukturze "pływających" w drobnofrakcyjnym cieście bloków, opisywanej przez Schrödera (1992) i Barscha (1996). Nieco odmienne natomiast, od znanego z literatury (np. Barsch, Fierz i Haeberli 1979, Evin 1987), jest uziarnienie matrix. Przejawia się to przede wszystkim większym udziałem części ilastych. Powodem podwyższonej zawartości frakcji iłu jest zapewne intensywne, zachodzące również współcześnie, wietrzenie chemiczne. Wskazują na to silne zmiany chemiczne w całym profilu, w tym opisane wyżej ilaste naskorupienia na blokach gabra. Cytowane powyżej prace odnoszą się do alpejskich lodowców skalnych, których osady, nawet jeśli należą do form nieaktywnych, nie mogły być od plejstocenu poddane tak wydajnemu wietrzeniu chemicznego, jak pokrywy stoków w średnich górach Europy.
Pod względem cech strukturalnych i teksturalnych osady reliktowych lodowców skalnych Ślęży, reprezentowane przez profil (1) przypominają glinę zwałową, co wiąże się z podobnym środowiskiem sedymentacji obu typów osadów.
Opisane cechy litologiczne mogą stanowić jedynie pomocnicze kryterium w określaniu genezy osadów i budowanych przez nie form. Ostateczną cechą identyfikacyjną reliktowych lodowców skalnych, przynajmniej w środowisku średnich gór Europy, pozostaje ich charakterystyczna morfologia.
Zarysowana powyżej charakterystyka stanowi wstęp do szczegółowych badań, które będą zmierzały m. in. do identyfikacji cech osadu pozwalających na jego jednoznaczne zakwalifikowanie genetyczne oraz określenia przestrzennego zróżnicowania litologii osadów reliktowych lodowców skalnych Ślęży.

Literatura
Barsch D., 1996: Rockglaciers, Indicators for the Present and Former Geoecology in High Mountain Environments. Springer-Verlag, 1-331.
Barsch D., Fierz H., Haeberli W., 1979: Shallow core drilling and bore-hole measurements in the permafrost of an active rock glacier near the Grubengletscher, Wallis, Swiss Alps. Arctic and Alpine Research 11/2, 215-228.
Evin M., 1987: Lithology and Fracturing Control of Rock Glaciers in Southwestern Alps of France and Italy. W: J. R. Giardino, J. F. Jr. Schroder, J. D. Vitek (red.), Rock glaciers. Allen & Unwin, 83-106.
Schröder H., 1992: Aktive Blockgletscher im zentralen Teil des nördlichen Tienschan. Petermanns Geographische Mitteilungen 136/2+3, 109-119.
Żurawek R., 1997: Wpływ procesów rzeźbotwórczych na kształtowanie się gleb masywu Ślęży. Maszynopis pracy magisterskiej. Archiwum Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Wrocławskiego, 1-104.
Żurawek R., w druku: Reliktowe lodowce skalne - nowa interpretacja form akumulacji na wschodnich i południowych stokach Ślęży. Przegląd Geograficzny 1/1999.


(c) 1998 Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich
Ostatnia aktualizacja 1999.02.14