| Zwoliński, Zb., 1998: Geoindykatory w badaniach współczesnej dynamiki geosystemów. W: K.Pękala (red.), Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy. I. Referaty i komunikaty. Lublin. 223-227. |
Geoindicators in studies of present-day dynamics of geosystems
Zbigniew Zwoliński
Instytut Badań Czwartorzędu
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Fredry 10, 61-701 Poznań
Początek lat 90-tych zmusił twórców raportów o stanie środowiska do usystematyzowania, zhierarchizowania, ujednolicenia, przynajmniej częściowego, obszernego zestawu wskaźników stosowanych w raportach. Proces takich uzgodnień stał się koniecznością aby możliwe było porównywanie tych raportów i opisywanych w nich zmian środowiskowych w celu korzystniejszego rozwoju obszarów gdzie obserwuje się niewłaściwe tendencje w ewolucji i eksploatacji środowiska. Jedną z inicjatyw w tym zakresie jest koncepcja geoindykatorów (geowskaźników) zaproponowana przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych (IUGS) w 1992 roku. Zadaniem grupy roboczej IUGS było opracowanie inwentarza wskaźników geologicznych, które winny być mierzone i szacowane w dowolnym programie monitoringu środowiska abiotycznego (Berger 1996). Lista tych wskaźników nie miałaby raczej stanowić uniwersalnego standardu, ale raczej sugerować takie wskaźniki, które mogłyby być wykorzystane przez zespoły monitorujące środowisko poprzez odpowiednią ich selekcję w odniesieniu do badanego obszaru i czasokresu. Z punktu widzenia geomorfologii, a szczególnie geomorfologii dynamicznej, koncepcja geoindykatorów wydaje się być niezwykle trafna w celu jednoznacznego określania zmian w środowiskach morfogenetycznych, sedymentacyjnych czy też szerzej ujmując w geosystemach. Choć geomorfologia stanowi wyodrębnioną dziedzinę wiedzy, to jednak wiele koncepcji, które wyrosły na jej gruncie zostało adaptowanych z innych nauk, jak np. teoria systemów czy analiza allometryczna. Podobnie jest w przypadku geoindykatorów. Słowo to zostało zapożyczone z nauk biologicznych, w których od prawie stu lat (Fałtynowicz 1995) stosuje się już bioindykatory. Według grupy roboczej IUGS geoindykatorami są miary powierzchniowych i przypowierzchniowych procesów i zjawisk geologicznych, które zmieniają się w sposób znaczący w przeciągu okresu mniejszego niż 100 lat i które dostarczają istotnej informacji dla oszacowania stanu środowiska (Berger 1996, 1997 a). Definicja ta precyzuje przedział czasowy do 100 lat, co oznacza, że geoindykatory obejmują tą grupę procesów i zjawisk, która jest niezwykle zmienna w krótkiej skali czasowej. Zatem geoindykacją nie będą objęte procesy wolnozmienne takie jak np. metamorfizm czy sedymentacja wielkoskalowa. Geoindykatory winny wobec powyższego odpowiadać na takie pytania jak np.:
Grupa robocza IUGS zaproponowała listę 27 geoindykatorów, która może być stosowana w badaniach monitoringowych na całym świecie. Lista ta obejmuje tak egzotyczne wskaźniki jak np. chemizm raf koralowych, które nie znajdują zastosowania w warunkach naszego kraju. Na potrzeby monitoringu w Polsce oraz z punktu widzenia geomorfologii dynamicznej można sugerować użyteczność następujących geoindykatorów (oryginalna lista za Bergerem 1997 b, ITC 1995): |
| Geoindykator | Niektóre parametry środowiskowe odzwierciedlane przez geoindykator | N*) | H*) |
|---|---|---|---|
| Formowanie i uaktywnianie wydm | Prędkość i kierunek wiatru, wilgotność, brak wody, dostępność osadów | ¨ | © |
| Wielkość, czas trwania i częstotliwość burz piaskowych | Transport pyłów, pustynnienie, użytkowanie terenu | ¨ | © |
| Jakość wód gruntowych | Zanieczyszczenia przemysłowe, rolnicze i komunalne, wietrzenie skał i gleb, użytkowanie terenu, radioaktywność, kwaśne deszcze | © | ¨ |
| Chemizm wód gruntowych w strefie nienasyconej | Wietrzenie, klimat, użytkowanie terenu | ¨ | ¨ |
| Stany wód gruntowych | Klimat, wyczerpywanie i odnawianie | © | ¨ |
| Działalność krasowa | Chemizm i przepływ wód gruntowych, klimat, pokrywa roślinna, procesy rzeczne | ¨ | © |
| Stany i zasolenie jezior | Klimat, użytkowanie terenu, przepływ wody w ciekach, przepływ wód gruntowych | ¨ | ¨ |
| Względny poziom morza | Podnoszenie i zapadanie wybrzeży, klimat, sedymentacja i kompakcja | ¨ | © |
| Sekwencje i skład osadów | Klimat, użytkowanie terenu, erozja i depozycja | ¨ | ¨ |
| Sejsmiczność | Naturalne i antropogeniczne uwalnianie naprężeń ziemi | ¨ | © |
| Pozycja linii brzegowej | Erozja brzegowa, transport i depozycja osadów, użytkowanie terenu, poziomy morza, klimat | ¨ | ¨ |
| Zmiany na stokach (osuwiska) | Stabilność stoków, powolne i gwałtowne ruchy masowe, użytkowanie terenu | ¨ | ¨ |
| Erozja gleb i osadów | Klimat, spływ powierzchniowy, wiatr, użytkowanie terenu | ¨ | ¨ |
| Jakość gleb | Glebowe procesy chemiczne, biologiczne i fizyczne, użytkowanie terenu | © | ¨ |
| Przepływ wody w ciekach | Klimat, opady atmosferyczne, przepływ wody w zlewni, użytkowanie terenu | ¨ | ¨ |
| Morfologia koryt rzecznych | Ładunek osadów, tempo przepływu wody, klimat, użytkowanie terenu, przemieszczenia powierzchniowe | ¨ | ¨ |
| Ładunek i gromadzenie osadów rzecznych | Transport osadów, tempo przepływu wody, przepływ wody w zlewni, użytkowanie terenu | ¨ | ¨ |
| Reżim termiczny podłoża | Klimat, przepływ ciepła, użytkowanie terenu, pokrywa roślinna | ¨ | © |
| Przemieszczenia powierzchniowe | Podnoszenie i zapadanie lądu, zuskokowanie, wyczerpywanie wody | ¨ | © |
| Jakość wód powierzchniowych | Klimat, użytkowanie terenu, interakcje woda-gleba-skała, tempo przepływu wody | ¨ | ¨ |
| Zasięg, struktura i hydrologia obszarów podmokłych | Użytkowanie terenu, klimat, produktywność biologiczna, przepływ wody w ciekach | ¨ | ¨ |
| Erozja wietrzna | Klimat, użytkowanie terenu, pokrywa roślinna | ¨ | © |
|
*)
N - oddziaływanie naturalne, H - oddziaływanie antropogeniczne
¨ - silne oddziaływanie, © - możliwe oddziaływanie | |||
|
Literatura
Berger, A.R., 1997 a. Natural environmental change: A challenge to the DSR approach. W: Sustainability Indicators: A Report on the Project on Indicators of Sustainable development. B. Moldan, S. Billharz, R. Matravers, (Eds.). John Wiley & Sons. Chichester. s. 191-197.
Berger, A.R., 1997 b. Assessing rapid environmental change using geoindicators. Environmental Geology, 32(1): 36-44.
Fałtynowicz, W., 1995. Wykorzystanie porostów do oceny zanieczyszczenia powietrza. Centrum Edukacji Ekologicznej Wsi. Krosno, ss. 141.
ITC, 1995. Tools for assessing rapid environmental changes. The 1995 geoindicator checklist. International Institute for Aerospace Survey and Earth Sciences. Enschede. Publication Number 46, ss. 101.
Kostrzewski, A., 1997. Opracowanie koncepcji i zasad georóżnorodności: definicja, zadania i cele georóżnorodności. W: Opracowanie systemu ochrony georóżnorodności w Polsce. Archiwum Państwowego Instytutu Geologicznego. Warszawa. MS.
Kostrzewski, A., 1998 w tym tomie. Georóżnorodność rzeźby jako przedmiot badań geomorfologii. W: IV Zjazd Geomorfologów Polskich. Lublin, 3-6 czerwca 1998.
Kozłowski, S., 1997. Program ochrony georóżnorodności w Polsce. Przegląd Geologiczny, 45 (5): 489-496.
Powyższy referat przedstawiłem w czasie
IV Zjazdu Geomorfologów Polskich w Lublinie (3-6 czerwca 1998 r.) jako propozycję podjęcia
programu badawczego nt. geoindykatorów w geomorfologii w ramach
Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich. Osoby
zainteresowane uczestnictwem w takim programie proszę o
kontakt.
The Association of Polish Geomorphologists